DISKURS: UMUMIY YONDASHUVLAR, TIPOLOGIYA

Аннотация

This article outlines the feasibility of analyzing modern approaches to the study of the term discursive not only linguistic, cognitive and communicative aspects of speech, but also social and cultural aspects in their global unity, interdependence and interdependence, as well as the opinions expressed by scientists of the world that allow the study of units that make up an integral approach to the term discurs. Various aspects of textual and 5 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference discursive communication, "a separate movement of speech communication, during which it is mentioned that the text arises in a socio – cultural context. Keywords: discourse, speech, linguistics, society, pragmatics, psychological process, socio-cultural aspects. "Diskurs" tushunchasi fanga fransuz tilidan (fr. discours-fikrlash) kirib kelgan. Fransiyada diskursni tahlil qilish yigirmanchi asrning 60-yillarida tilshunoslik, marksistik falsafa va psixoanalizni birlashtirishga urinish bilan boshlangan. Diskurs tushunchasini o`rgangan fransuz olimlari orasida P. Riker diskursni amaldagi til, ishlatilgan til sifatida talqin qilish [Ricoeur, 1973], M.Fukoning tushunchasiga ko'ra, diskurs bir xil shakllanishning ko'plab bayonotlaridir [Fuko, 1996], N. Ferklau diskursni ijtimoiy amaliyotning lingvistik aksi sifatida talqin qiladi [Fairclough, 2003]. Mashhur shveytsariyalik tilshunos P. Serio "diskurs" atamasining sakkizta ma'nosini aniqlaydi: 1) "diskurs" tushunchasining ekvivalenti; 2) birlik, 3) bayonotning holatini hisobga olgan holda bayonotning qabul qiluvchiga ta'siri; 4) suhbat bayonotning asosiy ma'nosi sifatida; 5) ma'ruzachi nuqtai nazaridan nutq, bunday pozitsiyani hisobga olmaydigan rivoyatdan farqli o'laroq (E. Benvenistga ko'ra); 6) til birliklaridan foydalanish, ularning nutqini aktuallashtirish; 7) ijtimoiy yoki mafkuraviy jihatdan cheklangan nutq turi, masalan, feministik nutq, siyosiy nutq va boshqalar; 8) matn ishlab chiqarish sharoitlarini o'rganish uchun mo'ljallangan nazariy konstruktsiya [Serio, 1999]. P. Serio nutqiga yondashuv ushbu hodisaning ko'p qirrali va murakkabligini ta'kidlaydi, bu tilni o'rganishning zamonaviy integral paradigmasiga to'liq mos keladi. Zamonaviy tilshunoslikda nutqni aniqlashda uchta asosiy yondashuv mavjud: 1. Lingvistik ta'rif. "Diskurs" atamasining ko'plab talqinlari til va nutq o'rtasidagi dixotomiyani talqin qilish tendentsiyasi bilan birlashtirilgan, tasvirlangan ikkita hodisa o'rtasida biron bir narsaga dosh berishga urinish. Masalan, A. K. Mixalskaya diskursni nutq hodisasi jarayonida talaffuz qilinadigan "jonli nutq" deb ta'riflaydi [Mixalskaya, 1998, 337-bet]. E. Benvenist diskurs va nutqni qarama-qarshi qo'yishni taklif qiladi, diskursni nutq tizimining ijtimoiy shartlangan tashkiloti sifatida talqin qiladi va haqiqat ma'lum bir vaqt oralig'ida tasniflanadigan va vakili bo'lgan ba'zi printsiplar to'plami [Benveniste, 1974]. Shunga o'xshash nuqtai nazardan, diskurs N. D. Arutyunovni "voqea jihatidan olingan ekstralingvistik, pragmatik, ijtimoiy-madaniy, psixologik va boshqa omillar bilan birgalikda izchil matn"deb tushunadi.; "nutq odamlar va ularning ong mexanizmlari o'zaro ta'sirida ishtirok etadigan maqsadli ijtimoiy harakat 6 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference sifatida qaraladi" [Arutyunova, 1999, 240-bet]. Aynan N. D. Arutyunova nutq "hayotga singib ketgan nutq"degan so'zlarga ega. U buni quyidagicha tushuntiradi: "diskursning bir tomoni nutqning izchilligi va kommunikativ etarliligini aniqlash, uning implikatsiyalari va presuppozitsiyalarini aniqlash, uni talqin qilish uchun jalb qilingan pragmatik vaziyatga, ikkinchisi esa aloqa ishtirokchilarining aqliy jarayonlariga: etnografik, psixologik va ijtimoiy- madaniy qoidalar va muayyan sharoitlarda nutqni yaratish va tushunish strategiyalari"[Arutyunova, 1990, 136-137-betlar]. 2. Diskursning sotsiologik ta'rifi. Ushbu yondashuv doirasida diskurs ijtimoiy munosabatlarning kontekstiga kiritilishiga qarab u yoki bu ijtimoiy ahamiyatga ega bo'ladi. Bunday holda, nutq individual ijtimoiy guruhlar uchun ijtimoiy oqibatlarga olib keladi. Ushbu yondashuv frantsuz strukturalistlaridan, xususan, M. Fuko, nutqni "til ijtimoiy hayotning turli sohalarida, masalan, tibbiy nutq yoki siyosiy diskursda odamlarning bayonotlarini belgilaydigan naqshlarga muvofiq tuzilgan degan umumiy g'oya" deb ta'kidlaydi [Yorgensen, 2008, 17 – bet]. Binobarin, diskurs deganda ular nutq aktining o'zi emas, balki turli omillarga (ijtimoiy, stilistik, tematik, pragmatik) bog'liq bo'lgan nutq aktining usuli, modelini tushunadilar. 3. Ratsional ta'rif. Ushbu ta'rif sotsiologik jihatdan biroz kengroq va birinchi navbatda nemis faylasufi Y. Xabermas nomi bilan bog'liq bo'lib, uning so'zlariga ko'ra, diskurs "ijtimoiy voqelikdan, urf – odatlardan, hokimiyatdan, kommunikativ tartibdan iloji boricha olib tashlashda amalga oshiriladigan