DUKKAKLI MAHSULOTLARNI YETISHTIRISH TENDENTSIYALARI

Аннотация

Mamlakatimizda dukkakli mahsulotlar almashlab ekish uchun asosiy o’simliklar hisoblanadi. Jumladan, mosh asosan dehqonlar tomonidan etishtirilib, almashlab ekish uchun asosiy hisoblanadi. Bu mahsulot yuqori bozor qiymatiga ega bo’lib, tuproq namligi kam bo’lsa ham oson o’sadi. Shuningdek, minimal mehnat sarfi bilan o’stirilishi mumkin bo’lgan hayvonlar uchun ozuqa varianti ham hisoblanadi. Kalit so’zlar: don va dukkakli ekinlar , iste’mol ratsionini, yumshoq bug’doy, duragay, xosildorlik, gumos, o‘g’it takroriy ekin. Mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash maqsadida, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmi yil sayin oshib bormoqda. Jumladan, dukkakli mahsulotlarni etishtirish hajmi ham oshib bormoqda. Mamlakatimizda 2020 yilda 401612 tonna dukkakli don ekinlari etishtirilgan bo’lsada, 2022 yilga kelib etishtirilgan dukkakli mahsulotlar hajmi 469483 tonnani tashkil etgan. Bu ko’rsatkich 2023 yilda 2020 yilga nisbatan 16,9 foizga oshgan (2.6-jadval). Jadvaldan ko’rinib turibdiki, 2020-2023 yillarda Sirdaryo va Samarqand viloyatlaridan tashqari qolgan barcha hududlarda dukkakli don ekinlarini etishtirish hajmi oshganligini ko’rishimiz mumkin. Ushbu davrlarda dukkakli don ekinlarini etishtirish hajmi Sirdaryo viloyatida 37,5 foizga, Samarqand viloyatida esa 14,5 foizga kamaygan. Dukkakli don ekinlarini etishtirish hajmi ayniqsa, Qoraqalpog’iston Respublikasi va Buxoro viloyatida keskin oshgan. Jumladan, Qoraqalpog’iston Respublikasida 2020 yilda 8139 tonna dukkakli don ekinlari etishtirilgan bo’lsa, 2023 yilga kelib bu ko’rsatkich 2020 yilga nisbatan 3,1 martaga oshib, 35027 tonnani tashkil etgan. Buxoro viloyatida ham ushbu davrlarda dukkakli don ekinlarini etishtirish hajmi 3,0 martaga oshganini ko’rishimiz mumkin. 2.6-jadval Mamlakatimizda etishtirilgan dukkakli don ekinlari dinamikasi, tonna1 Yillar 2023 y.ni Viloyatlar nomi 2020 y.ga 2020 2021 2022 2023 nisbati, % Respublika bo’yicha 127,3 jami 401612 439835 469483 511400 Qoraqalpog’iston 8139 14845 25073 35027 3,1 marta Respublikasi Andijon 27134 25996 29623 28531 105,1 Buxoro 8708 18769 18178 25345 3,0 marta Jizzax 46614 48496 50086 54402 116,7 1 Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат статистика агентлигининг маълумотлари асосида ҳисоб-китоб қилинган. 53 Qashqadaryo 11445 11997 10659 12519 109,3 Navoiy 7225 8609 8914 8911 123,3 Namangan 50089 65097 69741 86124 171,9 Samarqand 112549 105376 91161 96209 85,5 Surxondaryo 25440 29811 31261 36711 144,3 Sirdaryo 43287 40100 52549 27064 62,5 Toshkent 15998 20651 25352 25320 158,2 Farg’ona 41182 43355 52323 70114 170,2 Xorazm 3802 6733 4563 5123 134,7 Shuningdek, monografik tadqiqot sifatida o’rganilgan Sirdaryo viloyatida ham dukkakli don ekinlarini etishtirish hajmi oshgan. Jumladan, viloyatda 2020 yilda 43287 tonna, 2021 yilda 40100 tonna, 2022 yilda 52549 tonna, dukkakli don ekinlari etishtirilgan. Bu ko’rsatkich 2023 yilda 2020 yilga nisbatan 37,5 foizga tushib ketgan, 27064 tonnani tashkil etgan. Bundan ko’rinib turibdiki, viloyatda 2023 yil yog’ingarchilik kuz oyida yuqori bo’lganligi va dala maydonlarini sug’orishda suv muammosi hisobiga dukkakli don ekinlarini etishtirish va hosilni yig’ib olishda hosilni keskin kamayib ketishi kuzatilgan. Mamlakatimizda etishtirilgan dukkakli mahsulotlarning orasida no’xat, mosh va loviya yuqori o’rinni egallaydi. Ayniqsa, mosh etishtirish katta ahamiyatga ega. Jumladan, mamlakatimizda 2022 yilda 332443 tonna mosh etishtirilgan bo’lsa, bu ko’rsatkich 2020 yilga nisbatan 22,6 foizga oshgan. 2020 yilda etishtirilgan mosh hajmi 286007 tonnani tashkil etib, bu ko’rsatkich jami dukkakli mahsulotlarning 71,2 foizini tashkil etadi. Bu ko’rsatkich 2021 yilda 69,4 foiz va 2022 yilda 70,8 foizga teng (2.7-jadval). 2.7-jadval Mamlakatimizda etishtirilgan dukkakli mahsulotlarning hajmi, tonna2 Yillar 2023 y.ni Mahsulotlar nomi 2020 y.ga 2020 2021 2022 2023 nisbati, % Jami dukkakli mahsulotlar 401612 439835 469483 511400 127,3 sh.j.: no’xat 32933 34287 40368 36300 110,2 jamiga nisbatan, % 8,2 7,8 8,6 7,0 - Mosh 286007 305468 332443 360409 126,0 jamiga nisbatan, % 71,2 69,4 70,8 70,4 - Loviya 77269 73688 79561 93500 121,0 jamiga nisbatan, % 19,3 16,8 16,9 18,2 - boshqa dukkakli don ekinlari 5403 26392 17110 21191 4 marta jamiga nisbatan, % 1,3 6,0 3,7 4,1 - Jadvaldan ko’rinib turibdiki, dukkakli mahsulotlarni etishtirish hajmida moshdan keyin loviya yuqori o’rinda turadi. Jumladan mamlakatimizda 2020 yilda 77269 tonna, 2021 yilda 2 Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат статистика агентлигининг маълумотлари асосида ҳисоб-китоб қилинган. 54 73688 tonna va 2022 yilda esa 79561 tonna va 2023 yilda 93500 tonna loviya etishtirilgan. Bu ko’rstakich 2023 yilda 2020 yilga nisbatan 121,0 foizga oshganligini ko’rishimiz mumkin. Ushbu ko’rsatkichlar jami dukkakli mahsulotlarga nisbatan olganda, mos ravishda 19,3, 16,8 va 16,9 foizni tashkil etadi. Oxirgi yillarda dukkakli mahsulotlar ichida no’xat etishtirish hajmi oshib bormoqda. Jumladan