KOMPYUTER LINGVISTIKASINING KELIB CHIQISHI TARIXI VA O`ZBEKISTONDA O`RGANILISHI

Аннотация

This article describes the history of computer linguistics, the study and development of this field in Uzbekistan. The first scientists of the field in the history of Uzbekistan and problems related to computer linguistics are expressed. Key words: the fourth industrial revolution, computer linguistics, linguistic research laboratory, linguistic software. ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ КОМПЬЮТЕРНОЙ ЛИНГВИСТИКИ И ЕЕ ИЗУЧЕНИЕ В УЗБЕКИСТАНЕ Шохсанам Турсунбаева Абдурахматовна Независимый исследователь Электронная почта: Shohsanamxontursunboyeva@gmail.com Аннотация: В данной статье описана история компьютерной лингвистики, изучение и развитие этой области в Узбекистане. Высказаны первые ученые данной области в истории Узбекистана и проблемы, связанные с компьютерной лингвистикой. Ключевые слова: четвертая промышленная революция, компьютерная лингвистика, лингвистическая исследовательская лаборатория, лингвистическое программное обеспечение. 49 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines Volume 1, Issue 3 Inson bilimi til orqali yuzga chiqadi, shu sababdan ham kompyuter lingvistikasi juda muhim1. (Mark Steedman) Tilshunoslikning davriy rivojlanishi, internetning har bir sferaga va hatto inson shaxsiy hayotigacha kirib borishi kompyuter lingvistikasining o`rganilish dolzarbligini ko`rsatib bermoqda. Ayniqsa, to`rtinchi sanoat inqilobi davrida kompyuter lingvistikasining ahamiyati yana ham oshib borayotganligini anglash qiyin emas. Amaliy tilshunoslikning eng muhim qismini tashkil etayotgan kompyuter lingvistikasining ilk boshlanish nuqtasi o`tgan asrga borib taqaladi. Tarixga yuzlansak, kompyuter lingvistikasining kelib chiqishi 1940-1950-yillar oralig`ida boshlanganini ko`rish mumkin.2 Aynan mana shu davrdan tilshunoslikning tadrijiy burilishi boshlangan. Sohaning boshlanish nuqtasi hisoblash mashinalari kashf qilingan Amerikaga borib taqaladi. 1950-yildan boshlangan hisoblash mashinalar davrida amerikalik linguist Noam Xomskiyning ishlab chiqqan yangicha formatdagi vositalari3 aynan turli tabiiy tillarni tavsiflashda, ya`ni hozirgi kompyuter lingvistikasining rivoji uchun poydevor bo`lishda asqatdi. Shu sababdan ham Noam Xomskiy “Kompyuter lingvistikasi otasi” sifatida e`tirof etiladi. Hozirda ushbu soha oldida turgan vazifalar va muammolar talaygina. Modellashtirish va analiz qilishga doir soha muammolari oxirgi 5 yil ichida juda ham aktual bo`lib turibdi. Kompyuter linvistikasi dunyoning ko`plab davlatlari qatori O`zbekistonda ham keng o`rganilib kelinmoqda. O`zbek olimlari kompyuter lingvisttikasini o`rganish jarayoni o`tgan asarda SSR davrida boshlangan bo`lib4, 1960-1970 yillarda S. Rizaev, S. Muhammadiev va S. Otamirzaeva kabi olimlar ilk lingvistik tadqiqitlarini amalga oshirgan. Bu jarayon mustaqillik yillaridan so`ng ham davom etgan. Sohaga doir ilk lingvistik tadqiqot labaratoriyasi 2001-yil tashkil qilingan bo`lib, ushbu yillarda tilshunoslikka doir bir qqancha foydali tadqiqotlar amalga oshirilgan. Ilk alohida maqsadli kopmyuter lingvistikasi va raqamli texnologiyalar kafedrasi esa 2019-yilda Toshkent davlat o`zbek tili va adabiyoti universitetida ochilgan bo`lib, 2022-yil kafedra huzurida Kompyuter lingvistikasi tadqiqot markazi ham o`z faoliyatini boshladi. O`zbekiston sferasida tadqiqot olib borayotgan tadqiqotchilar quyidagi muammolarni 1 Computational Linguistics (Stanford Encyclopedia of Philosophy) 2 (13) A Short History of Computational Linguistics | Ruth Camburn - Academia.edu 3 Microsoft Word - Computational-Linguistics.doc (gelbukh.com) 4 View of ADVANCEMENTS IN COMPUTER LINGUISTICS IN UZBEKISTAN (interonconf.org) 50 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines Volume 1, Issue 3 ilmiy, amaliy tadqiq qilishni o`z oldiga qo`yib, ular bugunning dolzarb mavzusiga aylangan: Mutaxassisligi axborot texnologiyalari, informatikadan boshqa bo‘lgan talabalarga o‘zlarining kasb mahoratlarini oshirishda kompyuter texnologiyalari va matn bilan ishlaydigan dasturlardan foydalana olish kompetensiyasini shakllantirish; Kompyuter lingvistikasi yoʻnalishlari doirasida lingvistik masalalar boʻyicha dasturiy va lingvistik ta’minotlarni yaratish; O‘zbek tilini sun’iy intellekt uchun modellashtirish; O‘zbek tilining milliy va ta’limiy korpuslarini, shuningdek, boshqa tur til korpuslarini yaratish; Oʻzbek tilidagi elektron lugʻatlarni ishlab chiqish; Raqamli nashriyot va taʼlim sohalarida axborot texnologiyalari hamda axborot marketing xizmatlarini rivojlantirish; Yangi axborot texnologiyalarini va ilmiy-tadqiqot natijalarini o‘quv jarayoniga tatbiq qilish va boshqalar5. Ayni vaqtda sohaga doir ko`plab tadqiqotlar amalga oshirilib kelinmoqda. Xulosa qilib aytganda, sohaning dolzarbligi va izchilligi sun`iy intellektning kirib kelishi bilan yanada aktuallashib bormoqda. Xalqaro miqyosda bo`lib o`tayotgan tendensiyalarda ortda qolmasdan, o`zbek tilining nufuz va ahamiyatini yuksaltirish, internet va media savodxonligida o`zbek tilining milliy, t