QISHLOQ XO‘JALIGINING INNOVATSION FAOLLIGINI BAHOLASHDA IERARXIYALAR TAHLILI USULIDAN FOYDALANISH

Аннотация

Ushbu maqolada qishloq xo’jaligining innovatsion faolligini baholashda ierarsiyalar tahlili usulidan foydalanilgan. Kalit so’zlar: Ierarxiyalar tahlili usuli (AHP), maqsad, omillar, ko’rsatkichlar, muqobil variant, solishtirish, baholash Qishloq xo‘jaligi sohasida innovatsion faollikni baholash, yagona qarorga kelish va resurslarni samarali taqsimlash uchun murakkab ko‘p omillarni hisobga olishni talab qiladi. Buning uchun Ierarxiyalar tahlili usuli (AHP) samarali vosita hisoblanadi. Ushbu usul, ko‘p omillardan iborat qarorlarni qabul qilishda yordam beradi va har bir omilning ahamiyatini tahlil qilishga imkoniyat beradi. AHP usuli qishloq xo‘jaligidagi innovatsion faollikni baholash uchun moslashtirilgan holda quyidagicha ishlaydi. 1. Ierarxiyalarni shakllantirish. AHP usulining birinchi bosqichi ierarxiyani tuzishdan iborat bo‘lib, bu yerda asosiy maqsad — innovatsion faollikni baholash. Ierarxiya 3 darajadan iborat bo‘lishi mumkin: Birinchі daraja: Maqsad Innovatsion faollikni baholashning umumiy maqsadi: Qishloq xo‘jaligi innovatsion faolligini maksimallashtirish. Ikkinchi daraja: Omillar Bu darajada asosiy omillar, ya’ni innovatsion faollikka ta’sir etuvchi keng ko‘lamli ko‘rsatkichlar belgilanadi. Ularning har biri mustaqil tahlil qilinadi: 1. Iqtisodiy omillar: Ishlab chiqarish hajmi, iqtisodiy samaradorlik. 374 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Volume 1, Issue 4 2. Texnologik omillar: Yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiyalash. 3. Ekologik omillar: Innovatsion texnologiyalarning ekologik ta’siri, resurslarni tejash. 4. Ijtimoiy omillar: Talabalarga va fermerlarga treninglar, yangi ish o‘rinlari yaratish. Uchinchi daraja: Ko‘rsatkichlar Har bir omilga asoslangan ko‘rsatkichlar, ularning aniq va ishlab chiqarish jarayoniga ta’sir ko‘rsatadigan ko‘rsatkichlar bo‘lishi kerak: 1. Iqtisodiy ko‘rsatkichlar: o Ishlab chiqarish hajmi. o Iqtisodiy rentabellik. 2. Texnologik ko‘rsatkichlar: o Yangi texnologiyalar joriy etish. o Avtomatlashtirish va raqamlashtirish darajasi. 3. Ekologik ko‘rsatkichlar: o Suv va energiyani tejash. o Qishloq xo‘jaligidagi barqarorlik va ekologik mutanosiblik. Qishloq xo‘jaligi innovatsion faolligini maksimallashtirish Iqtisodiy Texnologik omillar Ekologik Ijtimoiy omillar omillar omillar Iqtisodiy Texnologik Ekologik ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar rpa 2. Ahamiyat va og‘irlik ko‘rsatkichlarini baholash. AHP usulining eng muhim bosqichlaridan biri — har bir omil va ko‘rsatkichning o‘zaro ahamiyatini belgilashdir. Buning uchun ekspertlar yoki qaror qabul qiluvchilar har bir omilga nisbatan ahamiyatni bag‘olashadi. Baholash 1dan 9gacha bo‘lgan shkala bo‘yicha amalga oshiriladi, quyidagi tartibda: 375 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Volume 1, Issue 4 1 — ikki omilning ahamiyati bir xil. 3 — birinchi omil ikkinchisidan uncha katta emas. 5 — birinchi omil ikkinchisidan biroz katta. 7 — birinchi omil ikkinchisidan aniq katta. 9 — birinchi omil ikkinchisidan ancha katta. Ahamiyatlar belgilanganidan so‘ng, har bir omilning yagona umumiy ahamiyati hisoblanadi. Iqtisodiy Texnologik Ekologik Iqtisodiy omillar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar Iqtisodiy 1 2 3 ko‘rsatkichlar Texnologik 1/2 1 1/4 ko‘rsatkichlar Ekologik 1/3 4 1 ko‘rsatkichlar 4. Muqobil variantlarni baholash va solishtirish. AHP usuli orqali har bir ko‘rsatkich va omilga oid o‘zaro axborotlar to‘plangandan keyin, barcha variantlar — ya’ni har bir innovatsion faollikni ta’minlovchi omillar, yangiliklar va texnologiyalar — bir-birlari bilan solishtiriladi. Bu bosqichda har bir ko‘rsatkichning yuqori yoki past baholanishi innovatsion faollikning umumiy samaradorligiga qanday ta’sir qilishi aniqlanadi. Iqtisodiy Texnologik Ekologik Iqtisodiy omillar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar Iqtisodiy 1 2 3 ko‘rsatkichlar Texnologik 1/2 1 1/4 ko‘rsatkichlar Ekologik 1/3 4 1 ko‘rsatkichlar 376 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Volume 1, Issue 4 Iqtisodiy Texnologik Ekologik Texnologik omillar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar Iqtisodiy 1 5 4 ko‘rsatkichlar Texnologik 1/5 1 3 ko‘rsatkichlar Ekologik 1/4 1/3 1 ko‘rsatkichlar Iqtisodiy Texnologik Ekologik Ekologik omillar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar Iqtisodiy 1 5 3 ko‘rsatkichlar Texnologik 1/5 1 2 ko‘rsatkichlar Ekologik 1/3 1/2 1 ko‘rsatkichlar Iqtisodiy Texnologik Ekologik Ijtimoiy omillar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlar Iqtisodiy 1 3 5 ko‘rsatkichlar Texnologik 1/3 1 2 ko‘rsatkichlar Ekologik 1/5 1/2 1 ko‘rsatkichlar Ijtimoiy Iqtisodiy omillar Sifatli o'g'it Sug'orish tizimi omillar Iqtisodiy omillar 1 3 2 1/4 Texnologik 1/3 1 3 1/5 omillar Ekologik omillar 1/2 1/3 1 1/2 Ijtimoiy omillar 4 5 2 1 Si 5.83 9.33 8 1.95 377 Acumen: Inter