QASHQADARYO VILOYATI SHEVALAR TADQIQIGA DOIR AYRIM QAYDLAR

Аннотация

This article is dedicated to analyzing certain aspects of the dialects within the Qashqadaryo region. The study highlights the affiliation of the dialect to the Kipchak group, examines the process of its investigation by scholars, and discusses some phonetic, lexical, and grammatical features of the dialect, outlining its distinctions from other Uzbek dialects. The article also considers the historical development of the dialects and the impact of geographical factors on language. This research contributes to identifying the unique characteristics of regional dialects. Kalit so‘zlar: Qashqadaryo shevalari, dialekt, qipchoq lahjasi, filologik tadqiqot, korpus lingvistikasi, razmetkalash, shevalar taraqqiyoti, lingvistik teg, ekstralingvistik teg, areal lingvistika Keywords: Qashqadaryo dialects, dialectology, Kipchak group, philological research, corpus linguistics, annotation, dialect development, linguistic tag, extralinguistic tag, areal linguistics. Har bir shevaning til taraqqiyotida muhim o’rni bor. Shevalarning rivojlanish jarayoni til bilan chambarchas bog’liq bo’lib, zamonaviy tilshunoslikda shevalarning taraqqiy etishi, ular yuzasidan qilinadigan amaliy vazifalar, albatta, shevalarimizning saqlab qolinishi hamda rivojlanish bosqichlari uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bu sohada E.D.Polivanov, I.I.Zarubin, V.V.Reshetov K.K.Yudaxin, A.K.Borovkov, G’ozi Olim Yunusov, F.Abdullaуev, Sh.Shoabdurahmonov, A.Shermatov, N Rajabov, X.Doniyorov, Q.Muhammadjonov, D.Abdurahmonov, B.Jo’raуev, A.Jo’raуev, A.Ishaуev, N.Shoimova, S.Rahimov, X.Fayziyeva, 344 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 1, Issue 5 N.Murodova singari olimlar o’zbek dialektologiyasining rivojlanishidagi qilgan xizmatlari beqiyos1 ekanligini guvohi bo’lamiz. Shuningdek, eng qadimiy yozma manbalar Kultegin, Bilga xoqon, O’rxun- Enasoy yozma yodgorliklari hamda shevalar tadqiqida eng asosiy manba hisoblangan M.Qoshg‘ariyning “Devoni lug‘ati turk”, klassik adabiyotlarimizdan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq” asarlari, xalq o’zaki ijodi va folklor namunalari o‘zbek tili va uning shevalarini tadqiq qilish jarayonida o‘rni beqiyos. Mahmud Qoshg‘ariy shunday sayohatlari davomida turkiy tillar va ularning tarkibidagi dialektlarni tasniflar ekan, ularning lingvistik yoki geografik belgilar asosida emas, ularning etnik xususiyatlariga tayangan holda tasniflagan. Qishloq infratuzilmasidagi o‘zgarishlarning tilga ta’sir doirasi, ommaviy axborot-kommunikatsiya, telefon, internet va hokazolarning etnik aholi tilidagi shevaning sayqallanayotganligi, adabiy tilning asta-sekin shevaning yo‘qolib ketishiga sabab bo‘layotganligi, keksa avlod tilida saqlanib turgan sheva elementlarining hamda hozirga qadar shaxsiy kutubxonalarda saqlanayotgan dialektal ma’lumotlarni o‘zida jamlagan yagona dialektologik bazani tuzishni dolzarb masala sifatida ko‘ndalang qo‘ymoqda2. Qashqadaryo viloyati shevalariga kelsak, u o’zining o’ziga xos xususiyati bilan ajralib turadi. Bu sheva O’zbekistondagi eng qadimiy til manbalaridan biri bo’lib, qadimgi turkiy til izlarini o’zida saqlab qolgan. Bu hududdagi til o’zgarishlari va dialektal farqlar tarixiy jarayonlarga bog’liq. Qashqadaryo viloyatida yashovchi aholi shevasi qipchoq lahjasiga mansub. Lahjaning o’rganilish jarayoniga nazar tashlaydigan bo’lsak, avvalo, atamaning kelib chiqishiga to‘xtalib o‘tamiz. Bu soʻzning semantikasida boʻsh, boʻmboʻsh, arzimas kabi ma’nolar borligini hisobga olib, “qipchoq” soʻzining etimologiyasi qobiq, daraxtning qobigʻ shaklidan kelib chiqqan deyishimiz mumkin3. Turkiy tillar oilasiga kiruvchi qipchoqlar Dashti Qipchoqdan (Bugungi Xitoy. Moʻgʻiliston, Rossiya, Qozogʻiston, Oʻzbekiston hududlaridan tortib) to Qora dengiz sohillardan Markaziy Yevropagacha boʻlgan joylarda yashangan xalq hisoblanadi.4 1 Холова, М. А. (2020). Boysun shevasi korpusi: Ibtido (Boysun tumani “j” lovchi shevalar misolida). Инновации в педагогике и психологии, (SI-2№ 5). 2 Холова М. Database of the Uzbek dialect online dictionary and notes on the translation of the Kipchak dialect into English // Международный журнал искусство слова. – 2023. – Т. 6. – №. 4. 3 Xayitqulovich, N. F. (2023). “QIPCHOQ” ATAMASI VA QIPCHOQLAR. Journal of new century innovations, 41(2), 67-73. 4 Xayitqulovich, N. F. (2023). “QIPCHOQ” ATAMASI VA QIPCHOQLAR. Journal of new century innovations, 41(2), 67-73. 345 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 1, Issue 5 Etimologik tadqiqotlarga e’tibor qaratadigan boʻlsak, “Qadimgi turkiy til lugʻati”da qipchoq soʻzi qïvčaq, qovï, qovuq shaklida ifodalangan.5 Qipchoq lahjasi, asosan, “j” lovchi va “a”lovchi hisoblanadi. Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari