DÁP HÁM URIP SHERTILETUǴIN MUZIKA ÁSBAPLARINDAǴI TÁRBIYA PROTSESSLERI

Аннотация

Эта статья посвящена обучающим процессам по игре на круговых и ударных инструментах. Ключевые слова: музыка, музыкальный инструмент, образование, окружающая среда, звук, культура. Muzıkaniń qúdireti sol dárejede, ol insandı tınıshlantıradı, oni quwanishqa bólep, oyinǵa shaqiradi, geyde bolsa ashıwǵa miniwge alip keledi. Bul processte muzikaniń payda boliwinda qatnasqan muzikaliq ásbaplardiń orni ayriqsha. Hár bir muzıka ásbabı ayriqsha ses beriwi hám ozıniń ayrıqshalıǵı menen bir-birinen ajralıp turadı. Muzıka ásbapları arasında dáslep urip shertiletuǵin saz ásbaplari payda bolǵan. Usılardan biri dáp ásbabı bolıp tabıladı. Oniń milliy muzıkamızdaǵı áhmiyeti ózgeshe. Dáp ózbek milliy muzıkasında ritm (usıl) beretuǵın tiykarǵı ásbap esaplanadı. Usı ásbap jıllar dawamında xalqımızdiń materiallıq turmısına kirip barıp, eń kópshilikke arnalǵan hám ardaqlı ásbaplardan birine aylandı. Kórkem ónertaniwshi alıma Lyubov Avdeyeva ozıniń “Ózbek milliy raqsi tariyxınan” atlı kitabında dápshilerge tómendegishe táriyp bergen: “Ádetde, “jetekshi partiya”ni atqarıp atirǵan dápshi ayaq oyınshı hayal-qızlarǵa jo'r bolıp atırǵan sazendeler toparıniń ayriqsha dirijori, basshısı esaplanadi. Dápshi barlıq usıllardı biliwi kerek hám atqarıw dawamında olardı rawajlandirip baradı. Bunı ámelge asırıw ushın bolsa dápshi 217 Yanvar, 2025-Yil óz ásbabı atqarıwshıliginiń virtuoz kórinisleri hám maqomlardiń barlıq bólimlerine tán oyın formaların jaqsı biliwi kerek”1. Haqıyqattan da, muzıkalıq dóretpe atqarıliwı waqtında dápshi saxnadaǵı barlıq atqarıwshılardiń basqarıwshısı esaplanadı. Dápshiniń atqarǵan bir ǵana usılınan muzikaniń tempi, ritmi málim boladı. Sol sebepli dápshige úlken juwapkershilik júklenedi. Muzıkalıq shıǵarmanıń baslanıwınan tap juwmaǵına shekem dáp atqarıwshısınan áwele usıldı bir ırǵaqta ustaw talap etiledi. Dápshi atqarip atirǵan nama yamasa qosıqtiń mazmun-mánisin buzbaǵan halda geyde usıllarǵa maza berip shertiwi múmkin. Maqomlar dóretpeleri hám sol kórinistegi klassik nama, qosıqlar bunnan tısqarı. Dáp ritmik hám dinamikalıq usıl múmkinshiliklerine júdá bay ásbap bolıp, ol jaǵdayda eki qoldiń barmaqları hám shapalaq penen membranaǵa soqqı urıw járdeminde dawıs payda etiledi. Dúnya xalıqlarında dáp ásbabına uqsas urip shertiletuǵin muzika ásbablari kóp. Lekin dápte atqarilatuǵin hár túrli usıllar, olardıń ayriqshalıǵı menen basqa xalıqlar urip shertiletuǵin muzika ásbablarinan parıq etedi. Bir ǵana dáp asbabıniń ózinde túrli xalıqlar muzıka ámeliyatında qollaniwshi usıllardı atqariw múmkinshiligi bar. Áyyemgide dáp milliy muzıka mádeniyatımızda jo'rnavoz ásbap retinde paydalanilǵan. XX-ásirdiń 20 -jıllarına kelip, ózbek dáp kórkem ónerinde jańa dáwir baslanıp, ayriqsha atqarıwshılıq mektep qáliplesti. Bul dáwirde dáptiń jalǵız atqarıwshılıq baǵdarı keń tarqalıp basladı. Oniń tiykarin saliwshi Ózbekstan xalıq artisti, Miynet qaharmanı Usta Alım Kámalov bolıp tabıladı. Ustazniń ullı xızmetlerin sonnan ibarat, tariyxı eki mıń jılǵa barıp taqaluvchi dáp asbabıniń jalǵız atqarıw múmkinshiliklerin ashıp berdi. Sonıńdek, xalıq arasında keń tarqalǵan, óz dóretiwshilik iskerligi dawamında ustazlarınan úyrengen dáp usılların jıynap, bir sistemaǵa keltirdi, jańa usıllar dóretiwshilik etip, boyitgan halda dáp sabaqlıǵı retinde keleshek áwladqa qaldırdı. Bul arqalı joǵalıp ketiwi múmkin bolǵan kóplegen usıllardı saqlap qaldı. Usta Alım Komilov óz dáwiriniń talabınan kelip shıǵıp, dáp usıllarınıń jańa-jańa gruppaların jarattı. Bul bolsa óz gezeginde dáp asbabıniń ǵalabalasiwi, oniń barlıq tıńlawshılar tárepinen jaqsı kórip tıńlaniwi, háweskerlerdiń sol ásbaptı úyreniwge bolǵan qızıǵıwshılıǵiniń artıwına sebep boldı. Usta Alım Komilov ózinnen keyingi áwladlarǵa bay muzıkalıq miyraslar qaldırıp ketti. Ustaz jaratqan dóretpelerdi keleshek áwladqa jetkiziwde oniń shákirtleriniń úlesi bar. Olar ustaziniń baslaǵan jumısın múnásip dawam ettirip kelmekte. Búgingi kúnge kelip, dáp ásbabı 1 Avdeyeva L. “Oʻzbek milliy raqsi tarixidan” – T., 2001-y. – 32-bet. 218 Yanvar, 2025-Yil milliy muzıka mádeniyatimizdiń barlıq baǵdarlarında, atap aytqanda, gernay-sırnay menen birge, eski muzıkamızda, xalıq ásbapları ansamblları, orkestr jámááti quramında, jalǵız hám gruppalı oyın atqarıwlarında tiykarǵı wazıypanı atqarıp kelmekte. Daslep dápte tek milliy usıllarımız atqarilǵan bolsa, bara-bara oniń atqarıw programması kompozitorlar dóretpeleri menen bayitildi. Dáp ásbabı kompozitorlıq dóretiwshilikke tán túrli janrdaǵi dóretpelerde qollanila baslandı. Olar dáp jorliǵina maslastırılǵan arnawlı dóretpeler jarattı. Usı dóretpeler dáp asbabıniń múmkinshilikleri, ol jaǵdayda atqarilatuǵin usıllarniń ózine tartatuǵının muzıka muwapıqlıǵında tıńlawshılarǵa jetkiziwge xizmet etip atır. “Dáp kórkem óneri darg'alari” (2019 -y) monografiyasınan ózbek dáp atqarıwshılıǵında múnásip orınǵa iye bolıp, oniń rawajlanıwına úlken úles qosqan ustaz dápshilerdiń turmısı hám dóretiwshilik iskerligi orin alǵan. Bulardan tısqarı, “Xalıq asbapların úyreniw” (Dáp usılları: d