BIR VA IKKI URUG’ PALLALI O’SIMLIKLARNING ANATOMIK TUZILISHI

Аннотация

This thesis analyzes the structural and functional differences in the epidermis, mechanical tissues, cortex, vascular tissue, and primary parenchyma of the stem. The ecological adaptability of these structures and their role in evolutionary processes are discussed. Key words: Monocot plants, dicot plants, stem anatomical structure, cambium, primary parenchyma, phloem, xylem. Ключевые слова: Однодольные растения, двудольные растения, анатомическое строение стебля, камбий, основная паренхима, флоэма, ксилема. Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar poyasining anatomik tuzilishi bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Bu farqlar ularning o‘sish strategiyalari, yashash muhitlari va funktsional ehtiyojlariga mos ravishda evolyutsion shakllangan. Quyida ularning tuzilishlari kengroq bayon etilgan. Bir urug‘pallali o‘simliklar (masalan, bug‘doy, makkajo‘xori, sholi) o‘ziga xos anatomik tuzilishga ega. Ularning poyasida kambiy mavjud emas, shuning uchun ikkilamchi qalinlashish kuzatilmaydi. Odatda, ular gulli o‘simliklarning o‘t va boshqa bir pallalilarga xos vakillaridir. Anatomik tuzilishi: 1. Epidermis: Tashqi himoya qavati bo‘lib, hujayralar zich joylashgan. Kutikula qatlami yaxshi rivojlangan bo‘lib, suv yo‘qotilishini oldini oladi. Epidermisda hujayralar tomirlar ustiga tushib, mexanik himoyani kuchaytirishi mumkin. 2. Mexanik to‘qimalar: Sklerenkima va kollenkima hujayralari ko‘proq rivojlangan. Poya mustahkamligini oshiradi va uni egiluvchan qiladi. 3. Asosiy parenxima: Tuzilma markazida joylashgan bo‘lib, unda oziq moddalar saqlanadi. Parenxima hujayralari o‘ta yirik va ko‘pincha havo bilan to‘lgan bo‘lishi mumkin. 4. O‘zak silindri: Tomir tutamchalari (fascikullari) tartibsiz joylashgan. Har bir tomir tutamida ksilema va floema mavjud, lekin ularni ajratib turuvchi kambiy yo‘q. Tomir tutamchalari ko‘pincha sklerenkima bilan o‘ralgan bo‘ladi, bu esa mexanik himoyani ta’minlaydi. 5. Ikkilamchi qalinlashish: Yo‘q, chunki kambiy rivojlanmagan. Shuning uchun poya bir xil diametrda o‘sadi Ikki urug‘pallali o‘simliklar (masalan, eman, olma daraxti, no‘xat) poyasi anatomik tuzilishi murakkabroq va kambiy mavjudligi sababli ikkilamchi qalinlashish yuz beradi. Ular odatda daraxtlar, butalar va o‘tlar guruhiga kiradi.Anatomik tuzilishi: 1. Epidermis: Tashqi himoya qavati bo‘lib, kutikula bilan qoplangan. Epidermis odatda mexanik vazifani bajaruvchi tukchalar bilan qoplangan bo‘lishi mumkin. 2. Mexanik to‘qimalar: Kollenkima va sklerenkima qatlamlari yaxshi rivojlangan bo‘lib, poyaning egiluvchanligi va mustahkamligini ta'minlaydi. Sklerenkima odatda o‘tkazuvchi to‘qimalar atrofida joylashadi. 3. Qabariq po‘stloq (kork): Poyaning tashqi qismi himoyalanish uchun kork hujayralari bilan qoplanishi mumkin. 4. O‘zak (medulla): Poyaning markazida joylashgan. Oziq moddalar saqlanadi va transportda ishtirok etadi. 5. Tomir tutamchalari: Tashqi tomonda floema, ichki tomonda esa ksilema joylashgan. 81 Ksilema va floema orasida kambiy bor, bu ikkilamchi o‘sishni ta’minlaydi. Tomir tutamchalari halqa shaklida tartibli joylashadi. 6. Kambiy: Ksilema va floema o‘rtasida joylashgan meristematik to‘qima. Ikkilamchi ksilema va floema hosil qilib, poyaning qalinlashishini ta’minlaydi. 7. Ikkilamchi qalinlashish: Poya yildan-yilga qalinlashadi. Bu jarayon asosan daraxtlarda va butalarda ko‘zga tashlanadi. Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklarning poya tuzilishidagi farqlar: Ushbu tuzilmalar o‘simliklarning ekologik moslashuvchanligi va hayotiy ehtiyojlariga muvofiq shakllangan. Masalan, bir urug‘pallali o‘simliklar odatda o‘t va boshqa ko‘p yillik gulli o‘simliklar bo‘lib, mexanik mustahkamlikni ta’minlaydi Ikki urug‘pallali o‘simliklar esa ko‘pincha daraxtlar va butalar bo‘lib, ikkilamchi qalinlashish orqali yirikroq va uzunroq o‘sadi Ikki va bir urug‘pallali o‘simliklarning poyasi anatomik tuzilishini yanada batafsil davom ettiraman: Ikki urug‘pallali o‘simliklar poyasining tuzilishini kengroq tahlil qilish 1.Epidermis poyaning tashqi qavati bo‘lib, suv yo‘qotilishini oldini olish va tashqi muhit ta’sirlaridan himoya qilish vazifasini bajaradi. Ba’zi hollarda tukchalar yoki bez hujayralari mavjud bo‘lib, ular himoya yoki sekretsiya vazifasini bajarishi mumkin. 2. Po‘stloq (kortex) Epidermis ostida joylashadi. Uchta asosiy qavatga bo‘linadi: Hujayra qatlami: Kollenkima (egiluvchanlikni ta’minlaydi) va sklerenkima (mexanik himoya) mavjud. Asosiy parenxima: Oziq moddalarni saqlovchi parenxima hujayralaridan tashkil topgan. Ba’zi hollarda bu qavat aeratsiyani ta’minlash uchun intersellulyar bo‘shliqlar hosil qiladi. Endodermis: Kortexni markaziy silindrdan ajratib turadi. 3. Markaziy silindr (stele) Tomir tutamchalari, kambiy va o‘zagi markaziy silindrga kiradi. Ksilema va floema Ksilema ichki tomonda joylashib, suv va mineral moddalarni yuqoriga yo‘naltiradi. Floema tashqi tomonda joylashib, organik moddalarni (masalan, fotosintez mahsulotlari) butun o‘simlik bo‘ylab taqsimlaydi. Kambiy ikki xil hujayra hosil qiladi. Ikkilamchi ksilema: