BIR VA IKKI URUG’PALLALI O’SIMLIKLAR POYALARINING ANATOMIK TUZULISHI

Аннотация

The article analyzes the anatomical structure of the stems of monocotyledonous and dicotyledonous plants and highlights the differences in the arrangement of vascular tissues. Monocots lack cambium and secondary growth, with vascular bundles scattered irregularly. Dicots have cambium and the ability for secondary growth due to their organized vascular system. Аннотация: Статья анализирует анатомическое строение стеблей однодольных и двудольных растений, подчеркивая различия в расположении проводящих тканей. У однодольных отсутствует камбий и вторичный рост, а проводящие пучки расположены хаотично. У двудольных есть камбий и способность к вторичному росту благодаря упорядоченной сосудистой системе. Key words: Monocotyledons, dicotyledons, stem anatomy, vascular tissues, xylem, phloem, cambium, secondary growth, mechanical tissues. Ключевые слова: Однодольные растения, двудольные растения, анатомия стебля, проводящие ткани, ксилема, флоэма, камбий, вторичный рост, механические ткани. Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar poyalarining anatomik tuzilishi ularning evolyutsion o‘ziga xosliklari, yashash sharoiti va o‘simlik turiga bog‘liq. Quyida bu o‘simliklarning poya anatomiyasi batafsil yoritiladi. Bir urug‘pallali o‘simliklar (Monokotlar): Asosiy xususiyatlari: 1. Tashqi ko‘rinish: Poyalari odatda o‘zakli yoki ichi g‘ovak bo‘lib, silliq yuzaga ega. Ko‘pincha yillik o‘sish halqalari kuzatilmaydi. Ikkilamchi o‘sish deyarli mavjud emas (barcha turkumlarda emas). 2. Epidermis tashqi himoya qatlamidir. Unda ko‘pincha qalin qutikulalar bo‘lib, suv yo‘qotilishini oldini oladi. 3. Po‘stloq: Birlamchi po‘stloq odatda yupqa va kam rivojlangan. 4. O‘tkazuvchi to‘qimalar (floema va ksilema) poyaning butun kesimida tartibsiz joylashgan. Ksilema (suv o‘tkazuvchi) va floema (organik moddalarni o‘tkazuvchi) bir-biriga yaqin joylashgan bo‘lib, ular bilan kambiy qatlamlari ajratilmagan. O‘tkazuvchi tutamlarda markazda ksilema, atrofida floema joylashgan bo‘lib, ular o‘zaro kollateral yoki yopiq tutamlar shaklida uchraydi. 5. Markaziy silindrda poyaning asosiy mexanik va o‘tkazuvchi funksiyalarini bajaruvchi to‘qimalar joylashgan. Tutamlar tartibsiz tarqalganligi sababli markaziy o‘zak hosil bo‘lmaydi. 6. Mexanik funksiyani asosan sklerenkima yoki kollenkima hujayralari bajaradi. Ular o‘tkazuvchi tutamlarni himoya qilib, poyaning mustahkamligini ta’minlaydi. 7. Kambiy yo‘qligi: Ikki urug‘pallalilardan farqli ravishda kambiy mavjud emas, shuning uchun ikkilamchi o‘sish (diametrning kengayishi) sodir bo‘lmaydi. Shu sababli bir urug‘pallali o‘simliklarning poyasi nisbatan tor va o‘zgarmas o‘lchamda qoladi. Misollar: Bug‘doy, makkajo‘xori, sholi, qamish va banan. Ikki urug‘pallali o‘simliklar (Dikotlar): 1. Tashqi ko‘rinish: Poyalari odatda silindrsimon shaklga ega, yillik o‘sish halqalari ko‘rinadi. Bu ularning yillik yoki ko‘p yillik o‘sishini aks ettiradi. 2. Epidermis: tashqi qoplovchi qatlam bo‘lib, ko‘pincha tukchalar (trixomalar) bilan qoplangan. Yuzasi qutikula bilan himoyalangan. 3. Po‘stloq: Po‘stloq yaxshi rivojlangan va 32 kollenkima hujayralari ko‘p bo‘ladi. Bu qatlam mexanik mustahkamlikni ta’minlaydi. 4. Markaziy silindr: Markaziy o‘zak mavjud bo‘lib, o‘tkazuvchi to‘qimalar (floema va ksilema) atrofida tartibli joylashadi. Ksilema markazga yaqin, floema esa undan tashqarida joylashadi. Markaziy silindrda kambiy joylashgan, bu o‘simlikning ikkilamchi o‘sishini ta’minlaydi. 5. O‘tkazuvchi to‘qimalar: Ksilema va floema ochiq kollateral tutamlar shaklida joylashgan. Bu kambiy orqali ksilema va floema doimiy ravishda yangilanib turishini ta’minlaydi. Ksilema suv va mineral moddalarning ildizdan barglarga o‘tishini, floema esa organik moddalarni taqsimlashni ta’minlaydi. 6. Kambiy: Kambiy hujayralari ksilema va floema orasida joylashgan bo‘lib, ular orqali ikkilamchi ksilema va floema hosil bo‘ladi. Bu o‘sish poyaning diametr bo‘yicha kengayishini ta’minlaydi. 7. Mexanik to‘qimalar: Mexanik mustahkamlikni ta’minlovchi kollenkima va sklerenkima hujayralari yaxshiroq rivojlangan. Misollar: Olma, o‘rik, tamaki, paxta, eman. Bir va ikki urug‘pallalilar o‘rtasidagi asosiy farqlar: Bir va ikki urug‘pallalilarning boshqa anatomik farqlari: Po‘stloq qatlami: Bir urug‘pallilarda: Po‘stloq qatlam nisbatan yupqa va kam rivojlangan bo‘ladi. Mexanik to‘qimalar ham kamroq uchraydi, bu ularning poyasini nisbatan mo‘rt qiladi. Ikki urug‘pallilarda: Po‘stloq qatlam ancha rivojlangan bo‘lib, kollenkima va sklerenkima hujayralari ko‘pligi sababli mexanik mustahkamlik yaxshiroq ta’minlanadi. Markaziy o‘zak: Bir urug‘pallilarda: Markaziy o‘zak mavjud emas yoki kam rivojlangan. Bu ularning o‘tkazuvchi to‘qimalari tartibsiz joylashuvi bilan bog‘liq. Ikki urug‘pallilarda: Markaziy o‘zak yaxshi rivojlangan bo‘lib, parenxima hujayralari bilan to‘lgan. Bu o‘zak mexanik va oziq modda saqlovchi funksiyalarni bajaradi. O‘tkazuvchi tutamlar tuzilishi: Bir urug‘pallilarda: O‘tkazuvchi tutamlar yopiq kollateral tuzilishga ega, ya’ni kambiy qatlami mavjud