O`RTA OSIYO UMURTQALILAR (VERTEBRATA) FAUNASINING BIOLOGIK XILMA – XILLIGI VA ZOOGEOGRAFIYASI

Аннотация

В статье о биоразнообразии и зоогеографии фауны позвоночных Средней Азии дается подробная информация о строении,образе жизни, распространении в природе, видах и биоразнообразии позвоночных животных, населяющих этот регион. Этот регион с его разнообразными природными условиями и климатом является средой обитания для многих позвоночных. Kalit so`zlar: O`rta osiyo faunasi, zoogeografiya, biologik xilma-xillik, umurtqali hayvonlar, sudralib yuruvchilar, qushlar, baliq turlari, sutemizuvchilar, zoogeografik hududlar, cho`l hayvonlari, tog`li hudud faunasi, daryo va ko`l hayvonot dunyosi, tabiiy lanshaftlar, ekologik o`zgarishlar. Keywords: Central Asian fauna, zoogeography, biodiversity, vertebrates, reptiles,birds, fish species, mammals, zoogeographic regions, desert animals, montane area fauna, River and Lake fauna, natural lanshafts, ecological changes. Ключевые слова: фауна Средней Азии, зоогеография, биоразнообразие, позвоночные, рептилии, птицы, виды рыб, млекопитающие, зоогеографические районы, животные пустынь, фауна горных районов, речная и Озерная фауна, природные ландшафты,экологические изменения. Umurtqalilar inson hayoti va faoliyatida katta ahamiyatga ega. Yovvoyi umurtqali hayvonlar go`shti, terisi, mo`ynasi, yog`i uchun va boshqa maqsadlarda ovlanadi. Yovvoyi umurtqali hayvonlardan uy hayvonlari zotlarini yaxshilash, mahsuldor hayvonlar zotlarini chiqarishda foydalaniladi. Shuning uchun noyob va yo`qolib borayotgan umurtqali hayvonlar turlarini muhofaza qilish orqali ularni saqlab qolish emg dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Oʻrta Osiyo umurtqalilar faunasi oʻzining boy biologik xilma-xilligi va oʻziga xos zoogeografik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu mintaqa turli tabiiy sharoitlar va landshaftlarga ega boʻlib, bu yerda koʻplab umurtqali hayvonlar turlari yashaydi. Biologik xilma-xillik:Oʻrta Osiyoda umurtqalilar quyidagi sinflarga mansub:Baliqlar (Pisces): Mintaqaning daryo va koʻllarida turli xil baliq turlari uchraydi. Ular orasida yovvoyi va suvda yashovchi boshqa umurtqalilar ham bor. Amfibiyalar (Amphibia): Suvda va quruqlikda yashovchi bu hayvonlar asosan nam joylarda tarqalgan.Sudralib yuruvchilar 37 (Reptilia): Choʻl va togʻli hududlarda ilonlar, kaltakesaklar va toshbaqalar keng tarqalgan.Qushlar (Aves): Mintaqada koʻplab koʻchib yuruvchi va doimiy yashovchi qush turlari mavjud, jumladan migratsiya qiluvchi qushlar ham bor. Ular orasida qizil qush, qora qush va turli xil suv qushlari ham mavjud. Sut emizuvchilar: Boʻrilar, tulkilar mamontlar, yovvoyi cho'chqalar, qizil tulkilar, quyonlar, kemiruvchilar va boshqa sut emizuvchi hayvonlar Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Zoogeografik xususiyatlari: Oʻrta Osiyo Palearktika zoogeografik viloyatiga kiradi. Bu hududda turli landshaftlar mavjud boʻlib, har biri oʻziga xos hayvonot dunyosiga ega:Choʻl va yarim choʻl zonalari: Bu hududlarda sudralib yuruvchilar, kemiruvchilar va baʼzi yirtqich sut emizuvchilar keng tarqalgan.Togʻli hududlar: Togʻli hududlarda yovvoyi qoʻylar, echkilar, burgutlar va boshqa yirtqich qushlar yashaydi .Daryo vodiylari va koʻllar: Bu joylarda suv qushlari, baliqlar va amfibiyalar koʻp uchraydi. Oʻrta Osiyo umurtqalilar faunasi mintaqaning ekologik sharoitlari va geografik oʻziga xosliklari bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, bu yerda yashovchi hayvonlar turlari oʻziga xos biologik xilma-xillik va zoogeografik tarqalishga ega. Qoʻshimcha maʼlumotlar: Oʻrta Osiyo hududining atmosfera sirkulyasiyasida arktika, moʻtadil va tropik havo oqimlari ishtirok etadi. Bu yerlarda yilning sovuq fasllarida moʻtadil mintaqa kontinental havo massalari ustunlik qiladi va, ayniqsa, siklon faoliyati jadallik bilan rivojlanadi. Bu esa qish faslining juda oʻzgaruvchan, odatda, seryomgʻir va koʻpincha sovuq boʻlishiga olib keladi. Yilning issiq davrlarida esa Turon pasttekisligidagi choʻlning juda qizib ketishi tufayli past bosimli havo qatlami vujudga keladi, bu esa issiq va quruq ob-havoga olib keladi. Mintaqaning iqlim va landshaftlarining xilma-xilligi umurtqalilar faunasining boy va rang-barang boʻlishiga sabab boʻlgan. Bu esa oʻz navbatida Oʻrta Osiyoning biologik xilma- xilligini saqlash va oʻrganishning muhimligini taʼkidlaydi. O`rta Osiyo mintaqasi o`zining turli xil tabiiy sharoitlari va iqlim sharoitlari bilan ko`plab umurtqali hayvonlar uchun yashash joyi hisoblanadi. Geografik joylashuvi: O'rta Osiyo, asosan, Qozog'iston, O'zbekiston, Turkmaniston, Qirg'iziston va Tojikistonni o'z ichiga oladi. Bu mintaqa tog'lar, cho'llar, dashtlar va suv havzalari kabi turli xil landshaftlarga ega. Iqlim sharoitlari: Mintaqada quruq va yarim quruq iqlim hukm suradi, bu esa umurtqalilar faunasining xilma-xilligiga ta'sir qiladi. Iqlim sharoitlari hayvonlarning yashash joylari va ularning tarqalishiga ta'sir ko'rsatadi. Ekologik muhitlar: O'rta Osiyoda turli xil ekologik muhitlar mavjud, masalan, cho'l, dasht, tog' va suv havzalari. Har bir muhitda o'ziga xos umurtqali hayvonlar mavjud bo'lib, ular o'z muhitlariga moslashgan. Zoogeografi