NAVROʻZGULDOSHLAR ( PRIMULACEAE) OILASINING ASOSIY TURKUM VA TURLARI. TARQALISHI VA AHAMIYATI

Аннотация

В этой дипломной работе вы получите информацию о строении вегетативных органов (стебель, лист, корень) и генеративных органов (цветок, плод, семя), а также молекулярной филогенетике, таксономии, эволюции и биогеографии рода и видов Primulaceae. Ключевые слова: вид, род, лист, стебель, цветок, семя, филогенетика, эволюция, биография. Navroʻzguldoshlar (Primulaceae) oila a’zolari, asosan, ko’plab o’simlik turlarini o’z ichiga oladi va bu oila dunyoning turli burchaklarida uchraydi. Oila o’zining o’ziga xos tuzilishi va biologik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Navroʻzguldoshlar oila a’zolarining vegetativ organlari. Poyasi odatda gorizontal yoki vertikal bo’lib, ba’zan buta yoki o’t o’laroq o’sadi. Ko’plab turlarda poyalar qisqa, bo’yli bo’lib, ba’zan qattiq yoki ildizsimon shaklda bo’lishi mumkin. Barglar oddiy, o’zgaruvchan va nozik bo’lib, ko’plab navroʻzguldoshlar turli xil barg tuzilishiga ega. Barglar to’rtburchak shaklida yoki uzunchoq bo’lishi mumkin. Barglarning tuzilishi o’simlikning yashash joyi va ekotizimi bilan bog’liq.Navroʻzguldoshlar o’zining ildiz tizimi bilan ham ajralib turadi. Ildizlar ko’plab hollarda yupqa va tarmoqlanib boradi. Ko’plab navroʻzguldoshlar o’z ildizlari orqali suvni va ozuqa moddalari bilan o’zlashtiradi. Navroʻzguldoshlar oila a’zolarining generativ organlari. Generativ organlaridan eng muhimlaridan biri gullari simmetrik bo’lib, odatda rangli va bezakli bo’ladi. Gullar ko’pincha shartli qo’rqinchli bo’ladi, ya’ni ular faqat ma’lum sharoitda ko’rinadi. Gul tuzilishi odatda 5 ta asosan tepalik va barglardan iborat bo’ladi. Mevalari asosan kapsula yoki ba’zan gulli mevalar ko’rinishida bo’ladi. Meva shakli o’simlikning turiga va ekotizimiga qarab farqlanadi. Urug’lari, odatda, kichik bo’lib, yirik urug’li navroʻzguldoshlar ham mavjud. Ular ko’pincha havoda yoki suvda tarqaladi. Navroʻzguldoshlar o’zi 22 turkumga bo’linadi va dunyoda 2800 dan ortiq turga ega. Oila, asosan, tropik va subtropik hududlarda keng tarqalgan bo’lib, o’zida o’simliklarning kichik butalaridan tortib, katta ko’chatgacha bo’lgan turdagi o’simliklarni o’z ichiga oladi. Navroʻzguldoshlar ( primulaceae) oilasining asosiy vakillari oʻt va yarim buta gulli oʻsimliklar 64 hisoblanadi. Shu jumladan bogʻlardagi manzarali va yovvoyi holda oʻsuvchi gulli oʻsimliklardir. Koʻpchilik turlari koʻp yillik hisoblansada, qizil pimpernel bir yillik oʻt oʻsimlik hisoblanadi. O’zbekiston hududida ham navroʻzguldoshlarning ayrim turlari uchraydi. Navroʻzguldoshlar oilasida ko’plab turkumlar mavjud. Asosiy turkumlarga quyidagilar kiradi: Navroʻzgul ( Primula): Eng keng tarqalgan va mashhur navroʻzguldoshlar o’z ichiga bu turkumni oladi. Ushbu turkumda ko’plab turlar mavjud bo’lib, ular ayniqsa gullari bilan mashhur. Primula turkumiga mansub Oddiy navroʻzgul (Primula vulgaris) turi. Bu tur o’zining sariq yoki oq gullari bilan tanilgan eng keng tarqalgan turdir. U Yevropada keng tarqalgan va bog’larda ko’pincha uchraydi. Shu turkumga tegishli yana bir tur Tishli navroʻzgul ( Primula denticulata ) turidir. Bu tur yirik, qizil yoki pushti gullari bilan ajralib turadi. Odatda toshloq joylarda uchraydi. Lysimachia turkumiga mansub Pul navroʻzguli (Lysimachia nummularia) (Pul navroʻzguli): Ushbu tur asosan bargli o’simlik sifatida tanilgan bo’lib, gullari kichik va sariq rangda. Navroʻzguldoshlar oilasining molekulyar filogenetikasi asosan turli genetik markerlar (masalan, ribosomal RNK va plastid DNK) asosida o’rganiladi. Bu oila ichidagi turli turlar va podturlar o’rtasidagi evolyutsion aloqalarni aniqlashda yordam beradi. Molekulyar filogenetika o’simliklarning taksonomik klassifikatsiyasini aniqlash va tuzilmalarni yaxshilashda muhim rol o’ynaydi. Navroʻzguldoshlar oilasining taksonomiyasi asosan morfologik xususiyatlarga, jumladan gul va meva tuzilishiga, poyaning shakliga va ildiz tizimiga asoslangan. Evolyutsion nuqtai nazardan, oila o’zgarishlar jarayonida bir necha marta yangi turlarni rivojlantirgan va bu turlar atrof-muhitga moslashgan. Bu oila o’zining genetik xilma-xilligi bilan tanilgan. Navroʻzguldoshlar oilasining biogeografiyasi o’z hududidagi o’zgaruvchan ekologik sharoitlarga moslashishni ko’rsatadi. Ularning ko’plab turlari tropik va subtropik mintaqalarda o’sadi. O’zbekiston hududida navroʻzguldoshlarning ba’zi turlari uchraydi, lekin ko’plab turlar asosan tropik hududlarda keng tarqalgan. Umuman olganda, Navroʻzguldoshlar o’zi o’ziga xos tuzilishi, genetik xususiyatlari va ekologik moslashuvchanligi bilan biologiya va ekologiya sohasida qiziqarli va muhim o’simliklar guruhidir.