POYANING BIRLAMCHI IKKILAMCHI TUZILISHI

Аннотация

This thesis discusses the primary and secondary structure of plant stems. It provides a detailed analysis of stem structure and its role in the growth process. The ecological and practical significance of primary and secondary growth is highlighted. Аннотация: В этом тезисе рассматривается первичная и вторичная структура стеблей растений. Представлен детальный анализ структуры стебля и его роли в процессе роста. Подчёркнуто экологическое и практическое значение первичного и вторичного роста. Key words: Stem structure, primary growth, secondary growth, xylem, phloem, cambium, periderm, annual rings, mechanical tissue, ecological significance. Ключевые слова: Структура стебля, первичный рост, вторичный рост, ксилема, флоэма, камбий, перидерма, годичные кольца, механическая ткань, экологическое значение. Poyaning birlamchi tuzilishi o‘simlikning o‘sish jarayonida apikal meristema (o‘suv uchi) tomonidan hosil qilinadi. Bu tuzilish poya rivojlanishining dastlabki bosqichini ifodalaydi va 5ta asosiy qatlamlardan iborat: 1. Epidermis: Poyaning tashqi qatlami bo‘lib, himoya funksiyasini bajaradi. Epidermis hujayralari qalin va qattiq qobiq bilan qoplangan, bu poyani tashqi ta’sirlardan, jumladan, suv yo‘qotish va mikroorganizmlardan himoya qiladi. Ba’zi hollarda epidermis tukchalar (trixomalar) va tuzlar bilan qoplanadi. 2. Barkamol parenxima (korteks): Epidermis ostida joylashgan va mexanik hamda saqlovchi funksiyalarni bajaradi. Tarkibida hujayralar bo‘sh joylar bilan joylashgan bo‘lib, ular gaz almashinuvini ta’minlaydi. 3. Endodermis: Korteksning ichki chegarasi bo‘lib, suv va oziq moddalarni ichki qismga nazorat qilib o‘tkazadi. 4. Vaskulyar bog‘lamlar: Ildizdan kelgan suv va oziq moddalarni poyaning yuqori qismlariga olib chiqadi. Xalaksa (ksilema): Suv va minerallarni tashiydi. Floema: Fotosintez natijasida hosil bo‘lgan oziq moddalarni tashiydi. Vaskulyar bog‘lamlar kambiyum bilan o‘ralgan bo‘lib, u hujayralarning birlamchi bo‘linishida ishtirok etadi. 5. Markaziy silindr: Korteksdan keyingi ichki qism bo‘lib, odatda yadro vazifasini bajaradi. Asosan oziq moddalarni saqlashda ishtirok etadi. Poyaning ikkilamchi tuzilishi: Poyaning ikkilamchi tuzilishi o‘simlikning qalinlashuv jarayonida hosil bo‘ladi va lateral meristema (kambiy va fellembriogen) tomonidan boshqariladi. Bu rivojlanish jarayoni asosan ikki va undan ortiq yillik o‘simliklarda kuzatiladi. 1. Kambiy: Vaskulyar kambiy ikkilamchi ksilema (yog‘och) va ikkilamchi floema (po‘stloq) ni hosil qiladi. Ksilema poyaning ichki qismiga, floema esa tashqi qismiga qarab o‘sadi. 2. Ikkilamchi ksilema (yog‘och): O‘simlikning mustahkamligini ta’minlaydi va suvni tashishda asosiy rol o‘ynaydi. Bir necha yillik o‘simliklarda har yili yangi ksilema qatlamlari hosil bo‘ladi (yillik halqalar). 3. Ikkilamchi floema (po‘stloq): Fotosintez natijasida hosil bo‘lgan oziq moddalarni tashishda ishtirok etadi. Floema qatlami birlamchi po‘stloqning joyini egallaydi. 4. Peridermis (ikkilamchi qobiq): Epidermisning o‘rniga paydo bo‘ladi va poyani tashqi ta’sirlardan himoya qiladi. Uch qismdan iborat: Fellembriogen: Ikkilamchi qobiqning hujayralarini ishlab chiqaradi. Fellogen: Himoya qatlami (po‘stloq) hujayralarini hosil qiladi. 73 Fellem: Himoya qiluvchi tashqi qobiq. 5. Lentisellalar (yoriqlar): Peridermisda hosil bo‘lgan havo almashinuvi uchun mo‘ljallangan maxsus tuzilmalar. 6. Markaziy qism: Ikkilamchi o‘sish jarayonida markaziy qism qisqarishi yoki yo‘qolishi mumkin. Ammo ko‘p hollarda yog‘och qatlamlariga o‘tadi. Ikkilamchi tuzilishning o‘ziga xos jihatlari. Ikkilamchi ksilema (yog‘och): Suv va minerallarni tashishda asosiy rol o‘ynaydi. Mexanik jihatdan juda mustahkam bo‘lib, o‘simlikni tik turishga yordam beradi. Yillik halqalar tufayli daraxtlarning yoshini aniqlash imkonini beradi. Yog‘och tolalari, idish elementlari va parenximatik hujayralardan iborat. Ikkilamchi floema (po‘stloq): O‘simlikning fotosintez jarayonida hosil bo‘lgan oziq moddalarni tashiydi. Tashqi qatlamda joylashib, poyaning himoya vazifasini bajaradi. Floema hujayralari ichida sitoplazma bo‘ladi, bu esa oziq moddalarining oson harakatlanishini ta'minlaydi. Peridermisning himoya funksiyasi: Ikkilamchi o‘sish natijasida epidermis o‘rniga hosil bo‘ladigan peridermis o‘simlikni tashqi zararli omillardan himoya qiladi. Fellem qavati suvning bug‘lanishini kamaytiradi va kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlarning ichki qatlamlarga kirishiga yo‘l qo‘ymaydi. Mexanik to‘qimalarning ahamiyati (Sklerenkima va kollenkima): Sklerenkima: Qalin va lignin bilan qoplangan hujayralardan iborat bo‘lib, poyani mustahkam qiladi. Kollenkima: Mexanik kuchga chidamlilikni oshiradi va poyani egiluvchan qiladi. Yillik halqalarning ilmiy va amaliy ahamiyati: Yillik halqalar o‘simlikning o‘tgan yillardagi o‘sish sharoitlari haqida ma’lumot beradi. Daraxtlarning qaysi iqlim sharoitida o‘sganini va qachon qurg‘oqchilik bo‘lganini aniqlashda foydalaniladi O‘rmonchilikda yog‘ochning sifatini baholash uchun qo‘llaniladi. Birlamc