MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING ESTETIK TARBIYASIDA MUSIQANING O‘RNI

Аннотация

The article examines the place and role of music in the aesthetic education of preschool children, its importance in their development. Key concepts: music, activities, rhythm, culture, preschool education, typical, real-life and ideal-life, aesthetics. Mamlakatimizda bolalarga musiqiy-estetik tarbiya berish bilan ko‘plab tashkilotlar shug‘ullanib, ularning barchasini bir maqsad – barkamol, ma’naviyatli shaxsni tarbiyalash mujassam etgan. Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musiqiy ta’limning vazifalari va mazmuni har tomonlama shaxsiy rivojlanishning umumiy maqsadlari estetik tarbiya bilan belgilanadi. Ma’lumki, bunday maqsadlar: bolalarni san’at sohasidagi faoliyatga yetkazish, estetik idrok etish va musiqiy asarga hissiy munosabatni rivojlantirish, musiqaga muhabbatni tarbiyalash, musiqiy mahoratni, musiqiy didni rivojlantirish va ishtiyoqni tarbiyalash, musiqiy faoliyatda o‘z qobiliyatini ifodalash, ya’ni bolalarning badiiy va ijodiy sevimli mashg‘ulotlarini rivojlantirishni o‘zida mujassam etgan. Musiqiy ta’lim, musiqiy faoliyat - estetik tarbiyaning markaziy tarkibiy qismlaridan biri – maktabgacha yoshda bolalarning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Musiqa insonga ta’sir qilishning ajoyib kuchiga ega va shuning uchun u bolani estetik tarbiyalashning ajoyib va juda kuchli vositalaridan biridir. Bola hayotida haqiqiy voqealarni qanday boshdan kechirishi mumkin bo‘lsa musiqa bilan tanishuvni ham xuddi shunday boshdan kechiradi. Musiqaga ta’sir qilish ijobiy hayotiy tajriba orttirish imkoniyatidir. Musiqa orqali bola o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashni o‘rganadi. Insonning buyuk fikrlari, chuqur tuyg‘ulari olamini ifoda etuvchi, hissiy munosabat uyg‘otishga qodir, qalbning estetik tomoniga ta’sir etuvchi yorqin san’at asarlari tarbiya manbai va vositasiga aylanadi. Kattaroq maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda bu juda muhimdir. Har bir inson musiqaga qiziqish va ishtiyoqni o‘ziga xos tarzda namoyon qiladi va ma'lum bir musiqiy janrga, sevimli bastakorga, alohida asarga ustunlik beradi; Inson o‘qish, yozish, hisoblash va chizishni o‘rganganidek, tasvirlarning dinamik rivojlanishini, qarama-qarshi mavzularning to‘qnashuvi va kurashini va ularning tugallanishini qayd etib, musiqani tanib olishni, qadrlashni, diqqat bilan tinglashni o‘rganishi kerak. “Musiqa odamlarni ezgulikka, go‘zallikka, insoniylikka chorlovchi eng mo‘jizaviy, eng nozik vositadir. Musiqa tufayli inson 67 nafaqat atrofidagi dunyoda, balki o‘zida ham ulug‘vor ham buuyuklik go‘zallik g‘oyasini uyg‘otadi. Musiqa o‘z-o‘zini tarbiyalashning qudratli vositasidir. Umuman estetik tarbiyada, xususan, musiqa ta’limida ham bolalarni go‘zallik olami bilan tanishtirishda o‘qituvchiga yo‘naltiruvchi psixologik munosabatlar muhim ahamiyatga ega. Gimnastika tanaga shifo bo‘lsa, musiqa inson qalbini davolaydi, - deb yozgan edi V. A. Suxomlinskiy. Musiqa hissiyotlar sohasini rivojlantiradi va o‘z-o‘zini bilishga yordam beradi. Bu insonga eng kuchli hissiy ta'sirlardan biriga ega: u sizni quvontiradi va azoblaydi, orzu qiladi va xafa qiladi, o‘ylaydi va atrofingizdagi dunyoni, odamlarni va ularning munosabatlarini tushunishga o‘rgatadi. Bu bolalarni orzular dunyosiga olib borishi va dushman bo‘lib chiqishi mumkin, ammo boshqa barcha vositalar samarasiz bo‘lgan hollarda ham ijobiy tarbiyaviy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Musiqa san’ati inson tug‘ilishidanoq unga kuchli ta'sir qiladi va uning umumiy madaniy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Musiqa bolaning hissiy tabiatiga yaqin. Musiqa ta’sirida uning badiiy idroki rivojlanadi, tajribasi boyib boradi. Binobarin, har tomonlama barkamol, jismonan barkamol, ma’naviy boy, axloqiy jihatdan benuqson insonlarni tarbiyalashda katta maktabgacha yoshdagi bolalarning musiqiy-estetik tarbiyasiga yetarlicha e’tibor bermaslik mumkin emas. Musiqa bilan do‘stlashishni hali har qanday bilimga ochiq bo‘lganda, iloji boricha erta boshlashi kerak. Va yaqin atrofdagilar bolani u shug‘ullanayotgan mashg‘ulotni sevishini ta'minlashi, uni qo‘llab-quvvatlab, uning har ishidan zavqlanishi kerak. Erta hissiy reaktsiya bolalarni hayotning birinchi oylaridan boshlab musiqa bilan tanishtirishga imkon beradi, bu esa uni estetik tarbiyada faol yordamchiga aylantiradi. Butun dunyo mutaxassislari tomonidan e'tirof etilgan tug‘ilishdan maktabga kirishgacha bo‘lgan davr - bu bolaning eng tez jismoniy va aqliy rivojlanishi, butun hayoti davomida inson uchun zarur bo‘lgan fazilatlarning dastlabki shakllanishi. Bolalar musiqiy faoliyatning har qanday turida musiqa eshitishni o‘rganishlari kerak: qo‘shiq aytishda, bolalar cholg‘u asboblarini chalishda va harakat paytida uning ovozining tabiatini tinglash. "Musiqa bilan muloqotning har qanday shakli, har qanday musiqiy faoliyat musiqani eshitishga o‘rgatadi, uni tinglash va fikrlash qobiliyatini doimiy ravishda takomillashtiradi", deydi taniqli o‘qituvchi D. B. Kabaleyvskiy. Katta maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda bolalarni turli xil asarlar bilan tanishtirishga asoslangan musiqa