MOLIYAVIY NATIJALAR VA MOLIYAVIY BARQARORLIK KO‘RSATIKICHLARI TAHLILI

Аннотация

Mazkur maqolada moliyaviy barqarorlik tushunchasi, uning mazmuni, mavzuning dolzarbligi, ilmiy tadqiqotlarda tushunchaga berilgan ta’riflar, moliyaviy natijalar va moliyaviy barqarorlikni tahlil etish ko’rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: moliyaviy tahlil, moliyaviy natijalar, moliyaviy holat tahlili, moliyaviy barqarorlik tahlili. Bugungi kunda moliyaviy hisobotlarni tahlil qilish va sharhlash bilan bog'liq muammolar tobora ko'proq aniqlanmoqda. Gap shundaki, moliyaviy tahlil metodologiyasi XX-asrning soʻnggi oʻn yilligida, rejalashtirilgan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida moliyaviy menejment metodologiyasi bilan bir qatorda mamlakatimiz tomonidan “import qilingan”. Giperinflyatsiya va yangi usullarni qo'llash tajribasining etishmasligi sharoitida nisbatlar tahlili korxonalarning moliyaviy holatini, shu jumladan moliyaviy barqarorlikni tahlil qilishda asosiy usul bo'ldi. Agar tahlilning boshida likvidlik, aylanma va rentabellik bo'yicha bir nechta savollar bo'lsa, bir vaqtning o'zida moliyaviy barqarorlik ko'rsatkichlari bo'yicha ko'plab savollar paydo bo'ldi [2]. Darhaqiqat, moliyaviy barqarorlik koeffitsientlarining aksariyati mohiyatan bir xil narsani, ya'ni o'z kapitalining qarz kapitaliga nisbatini tavsiflaydi [1]. Xo'sh, nega ular juda ko'p? Bu savolga javobni moliyaviy menejment beradi, ya'ni moliyaviy barqarorlik ko'rsatkichlariga nafaqat moliyaviy holatning xususiyatlari, balki uni boshqarish ko'rsatkichlari sifatida qaralganda savol aniq bo'ladi. M.P.Eshov tadqiqotiga binoan “Moliyaviy barqarorlik korxona daromadlari xarajatla- ridan barqaror ortiq ekanligidan, korxona-ning pul mablag‘larini erkin manyovrlash va ulardan samarali foydalanish, mahsulot ishlab chiqarish va sotish uzluksiz jarayonidan dalolat beradigan tavsifnomadir. Moliyaviy barqaror-lik ishlab chiqarish-xo‘jalik faoliyati jarayo-nida shakllanadi va korxona umumiy barqaror-ligining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi” [3]. Z.O.Axrorov va boshqalarning fikriga ko‘ra, “korxonalarning moliyaviy barqarorligi darajasi investorlar va kreditorlarning kor-xonaga kapital qo‘yilmalarni qo‘yish bo‘yicha qarorlarni qabul qilishda qiziqish uyg‘otadi. Shuning uchun korxonalar moliyaviy barqarorli- gini boshqarish masalasi korxonalar uchun dol-zarbdir” [1]. Moliyaviy barqarorlik – bu moliyaviy tizimning, ya’ni moliya muassasalari, bozorlar va bozor infratuzilmalarining ehtimoliy shoklar va nomutanosibliklarga bardosh bera olishi, shu bilan birga moliyaviy vositachilik funksiyalarini bajara olmaslik ehtimolini pasaytirish qobiliyatidir [3]. Moliyaviy barqarorlik maqsadi alohida moliya muassasasi emas, balki butun moliya tizimi barqarorligini ta’minlashdan iborat. Moliyaviy barqarorlik iqtisodiyotning barqaror rivojlanish asosi hisoblanadi. Moliyaviy tizim, qachonki banklar, boshqa kredit tashkilotlari va moliya bozorlari uy xo‘jaliklari va tadbirkorlik sub’yektlariga bir maromda ishlayotgan tizimning keskin sustlashishiga yo‘l qo‘ymasa, iqtisodiyotdagi ishtiroki va uning o‘sishi uchun zarur moliyaviy investisiyalar taqdim eta olsagina barqaror hisoblanadi [2]. Aks holda nobarqaror tizimda iqtisodiy shoklar real iqtisodiyotga noxush ta’sir ko‘rsatishi, kreditlashni izdan chiqarishi va 89 kutilganidan ziyod xatarga olib kelishi, bandlikning qisqarishi va iqtisodiy faollikni susaytirishi mumkin. Moliyaviy barqarorlikning mohiyati moliyaviy resurslarni samarali shakllantirish va oqilona foydalanish bilan ifodalanadi. Moliyaviy barqarorlik xo‘jalik yurituvchi sub’- yektlarning istiqbolli to‘lovga qobiliyatlili-gini ifodalaydi. Muayyan muddat uchun moliyaviy barqaror-likni tahlil etish o‘z va qarz mablag‘larini samarali boshqarayotganligini aniqlash imkoni-ni beradi. Bu borada o‘z va qarz mablag‘larining holati xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarning strategik rivojlanish maqsad va vazifalariga mos ekanligini o‘rganish lozim. Moliyaviy barqarorlik tahlilini quyidagi bosqichlarda tashkil etish maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz: Birinchi bosqich • Moliyaviy barqarorlik tahlilining maqsadi, vazifalari, ob’yekti, sub’yekti, metodi, zarur axborotlar, tahlilning davomiyligi, tahlilning natijalarini rasmiylashtirish tartibi belgilanadi Ikkinchibosqich • Tahlil uchun zarur axborotlar yig‘iladi, ularning to‘g‘riligi tekshiriladi, o‘rganiladigan ko‘rsatkichlar taqqoslama holatga keltiriladi. Uchinchibosqich • Moliyaviy barqarorlik tahlili amalga oshiriladi, moliyaviy barqarorlik darajasiga ta’sir etadigan omillar aniqlanadi va ularning ta’siri baholanadi To'rtinchi bosqich • Moliyaviy barqarorlik tahlili natijalari umumlashtiriladi va rasmiylashtiriladi Beshinchi bosqich • Tahlil natijalari asosida moliyaviy barqarorlik darajasini oshirishning ichki va tashqi imkoniyatlari aniqlanadi va tegishli boshqaruv qarorlari qabul qilinadi. Moliyaviy nobarqarorlik sharoitida moliya tizimi iqtisodiyot uchun zarur moliyaviy xizmatlarni taqdim eta olmaydi. Masalan, yirik moliya tashkilotidagi qiyinchiliklar moliyaviy nobarqarorlikni yuzaga keltirishi mumkin. Bundan tas