OLAMNING MAQOL MANZARASIDA AYOL OBRAZINI O‘RGANISHDA AKSIOLOGIK YONDASHUV

Аннотация

Maqolada maqollardagi ayol obrazini aksiologik tadqiq etishning nazariy asoslari muhokama qilinadi. Ta'kidlanishicha, aksiologik yondashuv zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda lug'at, frazeologiya va paremiologiya sohasidagi turli til hodisalarining qiymatlik jihatlarini tahlil qilishda faol qo'llanilmoqda, bu esa tadqiqotchilarning til va nutqdagi qadriyatlar roliga qiziqishi ortib borayotganini aks ettiradi. Zamonaviy tilshunoslikdagi aksiologik tadqiqotlarni ko'rib chiqish tilshunoslarning til va nutqning turli jabhalarida qadriyatlar rolini o'rganishga qiziqish ortib borayotganini ko'rsatadi. Aksiologik tadqiqotlar obyektlarning keng doirasini qamrab oladi – alohida so'zlardan tortib, turli janr va nutq turlarining butun matnlarigacha. Kalit so'zlar: aksiologiya, tilshunoslik, madaniyat, aksiologik yondashuv, qadriyatlar va aksilqadriyatlar, baholash, obraz, gender tilshunosligi, qadriyatlar tizimi, fundamental qadriyatlar, semiotika, frazeologik birliklar, maqollar, til madaniyati. Keyingi yillarda tilshunoslik sohasida aksiologik yondashuv tobora ommalashib bormoqda. Aksiologiya – qadriyatlar haqidagi fan, ularning mohiyatini, jamiyat va shaxsga ta'sirini o'rganadi. Ushbu yondashuvning tilshunoslik tadqiqotlariga kiritilishi olimlarga qiymat tizimlarining lingvistik tuzilmalar va kategoriyalarda aks etishini o'rganish uchun vositalarni taqdim etadi. Ushbu sohadagi dolzarb ilmiy ishlarni ko'rib chiqish tilshunoslikdagi aksiologik tadqiqotlarning keng doirasini ko'rsatadi, bu uning zamonaviy fanda dolzarbligi va xilma-xilligini ta'kidlaydi. Aksiologiya – bu qadriyatlar to'plami va ularning ijtimoiy-madaniy voqelik bilan, shuningdek, shaxsning individual xususiyatlari bilan o'zaro ta'sirini o'rganadigan fan. Vikipediya aksiologiyani qadriyatlarni o'rganishga qaratilgan falsafa sohasi sifatida belgilaydi va qadriyatlar qanday shakllanganligi, ularning dunyoda qanday o'rin tutishi va shaxsiyat, madaniyat va jamiyat tuzilmalarining turli jihatlari bilan qanday munosabatda bo'lishini o'rganadi [1]. Shunday qilib, aksiologiya ilmiy fan bo'lib, uning maqsadi insonning xatti- harakati va tafakkurini boshqaradigan asosiy qadriyatlarni tahlil qilish va talqin qilishdir. Ushbu qadriyatlar madaniy va ijtimoiy normalar kontekstida, shuningdek, jamiyatda umume'tirof etilgan qonunlar va qoidalarga muvofiq shakllanadi va ishlaydi. Madaniyat turli xil madaniy makonda namoyon bo'ladigan murakkab tizim bo'lib, u o'z navbatida har biri o'ziga xos milliy madaniyat bilan bog'liq bo'lgan turli xil "kichik bo'shliqlar"dan iborat. Ushbu kichik bo'shliqlarda qadriyatlar asosiy rol o'ynaydi va ma'naviy elementlarda (masalan, mafkura yoki axloqiy tamoyillar) va moddiy (masalan, san'at asarlari)da ifodalanishi mumkin [6, 18-b.]. Boshqacha qilib aytganda, madaniyat bir hil hodisa emas; u katta madaniy makonga birlashgan ko'plab turli elementlardan iborat. Bu makonda har bir milliy madaniyat turli jamiyatlarda qabul qilingan qadriyatlar bilan belgilanadigan o'ziga xos bo’limni ifodalaydi va bu qadriyatlar turli shakllarda – ma'naviy mafkuralardan tortib moddiy san'at asarlarigacha namoyon bo'lishi mumkin. Shunday qilib, madaniy makon – bu qadriyatlar jismoniy va ma'naviy shaklga ega bo'lgan joy. 90 Falsafa tarixida qadriyatlar masalasi birinchi marta Sokrat tomonidan ko'tarilib, yaxshilikni o'rganish amalga oshirilgan qiymat yoki foydalilikni o'rganishdir deb ta’kidlagan. Shu nuqtai nazardan, “qiymat” va “foydalilik” tushunchalarini bir tanganing ikki tomoni deb hisoblash mumkin. Qadimgi va o'rta asr falsafiy tizimlarida qadriyatlar masalasi borliq tushunchasi bilan chambarchas bog'liq bo’lgan, masalan, Aflotunda yaxshilik, go'zallik va ahloq tushunchalari mutlaq borliq tushunchasi bilan mos keladi [6, 18-b.]. Qadriyat mavzusini platonik falsafiy fikrning butun yo'nalishida, jumladan, Gegel va Kroche kabi faylasuflarda ko'rish mumkin. Falsafaning rivojlanishi bilan aksiologiya alohida bo'lim sifatida ajralib chiqa boshladi, ayniqsa, borliq tushunchasi ikki komponentga: voqelik va qiymatga bo'linishni boshladi. Shu nuqtai nazardan, aksiologiyaning vazifasi nafaqat qadriyatlarni tavsiflash, balki ushbu qadriyatlarni amalda qanday ro’yobga chiqarish mumkinligini o'rganishdir [6, 19-b.]. Shunday qilib, aksiologiya turli xil ijtimoiy-madaniy muhitda qanday qadriyatlar asosiy deb hisoblanishi va ular inson hayotiga qanday ta'sir qilishini tushunishga intiladi. R.U. Madjidova ta'kidlaganidek, asosiy qadriyatlar va umume'tirof etilgan me'yorlar shaxsning mavjudligi va ijtimoiy integratsiyalashuvining asoslarini shakllantirishda asosiy rol o'ynaydi. Ular nafaqat insonning jamiyatda o'zini qanday tutishi kerakligini aniqlabgina qolmay, balki uning nutqiy xulq-atvoriga ham ta'sir qiladi. Ushbu kontekstdagi nutq keng ko'lamli omillarning aksidir: til va kommunikativ ko'nikmalardan tortib, millat, ma'lumot va ijtimoiy mavqe kabi madaniy va ijtimoiy xususiyatlargacha qamrab oladi [9, 44-b.]. Qadriyatlar voqelikning alohida, mustaqil elementi emas, b