IJTIMOIY IQTISODIY JARAYONLARNI RIVOJLANTIRISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI OʻRNI

Аннотация

Ushbu maqolada ijtimoiy iqtisodiy jarayonlarni rivojlantirishda axborot texnologiyalarining oʻrni mavzusida soʻz yuritiladi. Kalit soʻzlar: raqamli inqilob, Big Data, IoT, Moodle, Coursera, sunʼiy intellekt, elektron kutubxona, elektron darslik, telemeditsina, kommunikatsiya , ZoodMall, Wildberries, elektron tijorat, PaYme, Click, Fintech, texnologik tafovut, kiber xavfsizlik, investitsiya. Bugungi kunda dunyo raqamli inqilob davrini boshdan kechirmoqda. Axborot texnologiyalari (AT) ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni tubdan o‘zgartirmoqda, ular rivojlanish uchun muhim harakatlantiruvchi kuch sifatida qaralmoqda. Zamonaviy jamiyatda ATdan foydalanish nafaqat kundalik hayot qulayligini oshirishga, balki iqtisodiy samaradorlik va raqobatbardoshlikni oshirishga ham xizmat qilmoqda.Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalari (AT) iqtisodiy va ijtimoiy sohalarni rivojlantirishning muhim vositasi hisoblanadi. Raqamli texnologiyalarning jadal rivoji ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash va aholining turmush darajasini ko‘tarishda ulkan ahamiyatga ega. Ushbu maqolada axborot texnologiyalarining ahamiyati, ularning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni, amaliy misollar va mavjud muammolar bilan birga imkoniyatlari tahlil qilinadi. 1. Axborot texnologiyalari tushunchasi va rivojlanishi Axborot texnologiyalari – bu axborotni yaratish, boshqarish, qayta ishlash va tarqatish uchun ishlatiladigan vosita va texnikalar majmuasidir. Dastlab AT faqat ma’lumotlarni qayta ishlash bilan cheklangan bo‘lsa, bugungi kunda u sun’iy intellekt, bulutli hisoblash, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data), blockchain va Internet of Things (IoT) kabi ilg‘or yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. AT rivojlanishi global iqtisodiyotda "to‘rtinchi sanoat inqilobi" (Industry 4.0) deb nomlangan davrni boshlab berdi, bu esa raqamlashtirishning iqtisodiyot va jamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamladi. Axborot texnologiyalari iqtisodiy o‘sishning harakatlantiruvchi kuchlaridan biridir. Ular ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish, xizmat ko‘rsatish va savdo operatsiyalarini avtomatlashtirishga imkon beradi. 2. Ijtimoiy jarayonlarga axborot texnologiyalarining ta’siri Ta’lim sohasida: Raqamli ta’lim tizimlari masofaviy o‘qitishni kengaytirdi. O‘zbekistonda Moodle va Coursera kabi platformalardan foydalanish masofaviy ta’limni amalga oshirishda muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Sun’iy intellekt yordamida talabalarning bilim darajasini aniqlash va individual dasturlar ishlab chiqish imkoniyati yaratilmoqda. Elektron darsliklar va raqamli kutubxonalar ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda. Sog‘liqni saqlash sohasida: Elektron sog‘liqni saqlash tizimlari bemor ma’lumotlarini tezkor boshqarishga imkon yaratmoqda. 106 ` Masofaviy tibbiy xizmatlar (telemeditsina) imkoniyatlari, ayniqsa, qishloq hududlarida sog‘liqni saqlash xizmatlarini yaxshilashga yordam bermoqda. Sun’iy intellekt yordamida kasalliklarni erta aniqlash va davolash sifatini oshirish texnologik rivojlanishning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Kommunikatsiya va axborot almashish sohasida: Ijtimoiy tarmoqlar global axborot oqimini tezkorlik bilan yetkazish vositasiga aylandi. Ular fuqarolar bilan hukumat o‘rtasidagi aloqani ham soddalashtirdi. Raqamli xizmatlar fuqarolarning davlat xizmatlariga oson kirish imkoniyatini ta’minlaydi. Masalan, O‘zbekistonda "my.gov.uz" portali orqali ko‘plab davlat xizmatlari elektron shaklda taqdim etilmoqda. 3. Iqtisodiy jarayonlarga axborot texnologiyalarining ta’siri Raqamli iqtisodiyot: Elektron tijorat: Elektron tijorat platformalari nafaqat mahalliy bozorda, balki global bozorda ham faoliyat olib borish imkonini yaratmoqda. O‘zbekistonda ZoodMall, Wildberries va boshqa elektron tijorat platformalarining o‘sishi bunga misoldir. Moliyaviy texnologiyalar (Fintech): Bank xizmatlarida raqamli texnologiyalar, masalan, PayMe, Click, Apelsin kabi to‘lov tizimlari iqtisodiyotda tranzaksiya samaradorligini oshirmoqda. Ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligi: Sun’iy intellekt va robototexnika ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish imkonini beradi. Bu esa mahsulot sifatini yaxshilash va xarajatlarni kamaytiradi. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida "aqlli" texnologiyalarni joriy etish orqali hosildorlikni oshirishni rejalashtirmoqda. Masalan, dronlar yordamida dala monitoringi amalga oshirilmoqda. Kichik va o‘rta biznesda: Raqamli reklama va mijozlar bilan onlayn aloqa vositalari kichik va o‘rta biznesning samaradorligini oshirishga yordam beradi. Elektron tijorat platformalari orqali mahalliy mahsulotlar global bozorga chiqish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. 4. Amaliy misollar va mamlakatlar tajribasi. Estoniya: Dunyoning eng raqamlashtirilgan davlatlaridan biri. Elektron hukumat tizimi orqali davlat xizmatlarining 99% onlayn shaklda taqdim etiladi. Singapur: Sun’iy intellekt va IoT texnologiyalaridan foydalanib "aqlli shahar"ni yaratish yo‘lida rivojlanmoqda. O‘zbekiston: "Elektron hukumat" tizimi va IT Par