ÁMELIY KÓRKEM ÓNER TÚRLERINDE KOMPOZICIYA ISLEW USÍLLARÍ

Аннотация

The article analyzes the methods of composition in applied arts and its specific rules, the main rules, the various forms of symmetrical and asymmetrical compositions, the ways of building compositions from symmetrical and asymmetrical compositions, how masters of applied arts and crafts use compositions in their works. Keywords: Applied art work, composition, frontal, nuance, graphic design, handicraft, pottery, ganeshism.Keywords: Applied art work, composition, frontal, nuance, graphic design, handicraft, pottery, ganeshism. 6 17 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ámeliy kórkem óneri túrlerinde kompoziciyanɪń ózine tán áhmiyeti bolıp, olar barlıqtaǵı hám iskusstvodaǵı gózzallıqlardı kóre biliw, qabıl etiw, túsiniw hám qádirlewge úyretiw, estetikalıq hám kórkemlik bilimin asırıw, oqıwshılardıń kórkem pikirlew dógeregin keńeytiw, kórkem dóretiwshilik qábileti hám fantaziyasın rawajlandırıw, ámeliy óner dóretpelerin túsingen halda oqıy alıwǵa úyretiw ónerge degen qızıǵıwshılıqtı oyatıw, onı bahalaw, súyiwge úyretiw bolıp tabıladı. Ameliy kórkem ónerinde: gulalshılıq, qol óneri, ganshshılıq, ag’ash oymashılıg’ı, gilemshilik usaǵan bir neshshe janrlar bar. Qálegen kórkem óner shıǵarmasınıń tiykarın kompoziciya quraydı. Kompoziciya insan dóretiwshiliginiń barlıq túrlerinde keń qollanıladı. Sebebi ol poeziyada hám kórkem-ónerdiń barlıq túrlerine tán. Kompoziciya súwretlew óneri shıǵarması, arxitekturalıq estelikler kompleksi, dizayn kórkem ónerine tiyisli buyımlar-zatlar islewde de keń paydalanıladı. Anıǵıraq aytsaq, suwretlew óneri, ameliy óner h’ám dizayn tarawında dóretiwshilik miynet etiwshiler ushın komozitsiya hawa menen suwday zárúr. Dóretiwshi miynettiń nátiyjeliligi onıń kompoziciyası qalay qurılıwına baylanıslı. Sonıń ushın óz shıǵarmalarında aqılǵa muwapıq shıraylı kompoziciya dúzip jaqsı natiyjelerge erisken xudojnikti meyli súwretshi, meyli arxitektor bolsın, onı kompozitor dep ataǵan. Komoziciya ózine tán nızamlılıqlar hám qurallardan ibarat boladı. Onıń tiykarǵı nızamlıǵına tábiyat hám ulıwmalıq kiredi. Tábiyat simmetriyalıq hám asimmetriyalıq kompoziciyalarda hár qıylı kóriniste beriliwi múmkin. Tábiyatta elementler muǵdarı, forması,olardıń ortalıq penen óz-ara baylanısları,reńli kompoziciyada, tábiyiy halındaǵı uyǵınlıq arqalı erisiledi. Simmetriyalıq hám asimmetriyalıq kompoziciyalardan kompoziciya qurıw ushın, birewin ekinshisinen qolaylıraq dewge bolmaydı. Kóplegen xudojnikler hám skul`ptorlar óz shıǵarmalarında asimmetriyalıq kompoziciyalardan keń paydalanǵan. [3.,27bet] Zattıń formasın dúzetuǵın materiallar konstruktsiyası hám formanıń mazmunın hám forma menen keńislik arasındaǵı baylanıslar: ózgesheligi hám sapasına dóretpe formasınıń garmoniyalıq ózgesheligi, zat elementleriniń óz-ara bir-birine juwap beriwi, tábiyatı, dinamikası hám sol formanı jaratıwda barlıq elementlerge bir qıylı jantasıw – kompoziciyanıń tektonika kategoriyası elementlerine kiredi. Súwretshilik, arxitektura, dizaynerlik shıǵarmalarǵa kompoziciya qurıw ushın proportsiya, nyuans, ritm, masshtab usaǵan tiykarǵı qurallar qollanıladı. [2.,24bet] 6 18 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bul qurallar arxitekturada hám dizayn buyımlarında formaǵa kórkem obraz beredi. Súwretshi shıǵarmasında hám personajlar arasındaǵı baylanıslardı muwapıqlastıradı, uzaq hám jaqındı óz-ara baylanıstıradı, saya hám júdá jarıqlıqtı uyǵınlastırıp sáwlelendiriwde tiykarǵı qural bolıp xizmet etedi. Kompoziciyanıń frontal`, kólemli hám tereńlestirilgen – keńislik usaǵan túrleri, iskusstvo shıǵarmalarınıń barlıq túrlerinde; atap aytqanda, arxitektura hám skul`pturada keńnen qollanıladı. Frontal` kompoziciyada shıǵarmanıń erkin halda orınlanıwına háreket qılınadı. Shıǵarmanı dóretiwde dóretiwshilik izleniw belgili shegara dógereginde alıp barıladı. [1.,32bet] Kólemli kompoziciyada úsh: (uyǵınlıq, eni hám bálentligi) ólshem ishinde dóretiwshilik izleniw alıp barıladı. Onda kompoziciyanıń barlıq qurallarınan ónimli paydalanıladı. Atap aytqanda, arxitekturalıq esteliktiń keńislik hám ortalıq penen óz-ara baylanısın jaqsılawda klassika, kolorit, faktura, kólem, salmaq, mazmun hám ideyanıń áhmiyeti oǵada úlken. Kólemli kompoziciyada kórkem plastik printsipler ózgerip turadı, jańa stiller payda boladı. Qollanılatuǵın shiyki zat materiallar hám olardı qollanıw usılları ózgeredi, shın uyǵınlıq hám gózzallıq dóretiwshi kompoziciya nızamlıqları: teńsalmaqlılıq nızamı, birlik nızamı hám bir- 6 19 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ birine baǵınıw nızamı, sonday-aq kontrast, ritm, nyuans, uqsaslıq, proportsiya hám masshtab usaǵan uyǵınlıq qurallarınan paydlanıladı. Tereńlestirilgen keńisliktegi kompoziiya súwretshilikte, ámeliy kórkem óner hám arxitekturada keń qollanıladı. Áme