DENE TÁRBIYA SISTEMASINDA MILLIY HÁM HÁREKETLI OYINLARDIŃ TUTQAN ORNI

Аннотация

In this article, the author, using various scientific materials on physical education, proves that the figurative explanation of outdoor games is one of the most important influencing factors, that this matter is especially important when talking about meaningful games and helps the participants in the game to correctly perform the tasks assigned to them. Information 6 12 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ is provided that for students to thoroughly master the content of the game, it is necessary to use oral explanation in practice, that is, demonstrate various actions of the game. Key words: folk games, physical education, games, physical development, skill, teacher. Dene tárbiya teoriyası hám ámeliyatında dene mádeniyatı, sport háreketli hám dene tárbiya quralları arnawlı sistemalar cikli dep ataladı. Dene tárbiya sistemasınıń áhmiyetli basqıshlarınan biri dene tárbiya quralları bolıp tabıladı. Olardıń quramlı bólimi bolsa gimnastika, sport túrleri, háreketli oyınlar hám tábiyattıń salamatlastırıwshı (quyash, hawa, suw, gigienalıq faktorlar) tásir kúshlerinen ibarat. Kórinip turǵanınday, milliy hám háreketli oyınlar dene tárbiya sistemasınıń áhmiyetli baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı. Milliy hám háreketli oyınlar mazmun hám forması tárepinen tómendegi túrlerge bólinedi: 1. Jámáátlik (komanda) oyınlar. 2. Ǵalabalıq (kópshilik birgelikte oynaytuǵın) oyınlar. 3. Jeke tártipte yaki jup bolıp oynalatuǵın oyınlar. 4. Estafetalı oyınlar. Jámáátlik (komandalıq) oyınlarda eki yaki onnan aslam komandalar qatnasadı. Máselen, «Aq terek pe, kók terek?»; «Kartoshka egiw» oyınları. Ǵalabalıq háreketli oyınlarda barlıq qatnasıwshılar tolıǵı menen oyında qatnasadı. Máselen. «Pıshıq hám tıshqan», «Qorazlar urısı», «Iyin urıstırıw» hám t.b. Estafetalı háreketli oyınlar komandalıq, ulıwma hám jeke (jup) tártipte bolıwı múmkin. Máselen, dene tárbiya sistemasında shınıǵıwlar hám háreketli oyınlardı jaslarǵa úyretetuǵın ulıwma hám arnawlı principler hám de usıllar bar, yaǵnıy shuǵıllanıwshılardıń jası, fizikalıq tayarlıǵı hám jınısına qarap oyınlar cikli belgilenedi. Ulıwma bilimlendiriw mektepleriniń dene tárbiyası baǵdarlamalarında milliy hám háreketli oyınlar klasslarda (1-4-5-7,8-9) qarap belgilengen. Sebebi, atap ótilgenindey oyınlar balalardıń jasına qarap úyretiledi. Baslawısh klass oqıwshıları ushın mólsherlengen háreketli oyınlar joqarı klass oqıwshıları ushın oǵada ańsat hám onshelli qızıqlı bolmaydı. Joqarı klasslar ushın belgilengen oyınlar bolsa tómengi klass oqıwshıları ushın qıyın boladı. Bunday jaǵdaylar akademiyalıq liceyler, orta arnawlı texnekumlarda hám joqarı oqıw orınlarına qollanılmasa da, lekin oyınlar olardıń bolajaq kásip-ónerlerine beyimlestiriliwi lazım. 6 13 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Máselen, awıl hám suw xojalıǵı sistemasındaǵı bolajaq qánigelerge (sharwashılıq tarawı) «Piyada kókpar», «Eshek mindi», «Shopan», «Padanı tap», gúres, piyada báygi, top penen estafetalar hám usıǵan uqsaǵan oyınlardı qollanıw maqsetke muwapıq boladı. Atap ótiwimiz kerek, dene tárbiya sabaqları, sport shınıǵıwları (trenirovkalar), hár qıylı sport jarısları processlerinde háreketli oyınlardı shólkemlestiriw hám ótkeriwge arnawlı tayarlıq talap etiledi. Ásirese, muǵallim (shólkemlestiriwshi), hár túrli sport jarısların, oyınların tolıq biliwi, onıń túrli variantların qollana alıwı kerek. Milliy hám háreketli oyınlar ushın eń áwele, sharayatlardı (waqıt, orın, qızıǵıwdı) esapqa alıw zárúr. Keń hám taza orınlar, maydanlardaǵı háreketli oyınlardı shólkemlestiriw oǵada qolaylılıqlardı jaratadı. Bunday orınlarda shuǵıllanıwshılardıń erkin juwırıwı, sekiriwi hám túrli háreketlerdi ǵárezsiz ráwishte orınlawı, quwanıp, kewilli bolıp oynawları ushın imkaniyatlar boladı. Sabaqtan tısqarı (úlken tánepis, úy, kóshe, maydanda hám t.b.) waqıtlarda shólkemlestiriletuǵın háreketli oyınlardı orınlaw joqarıda atap ótilgen talabalar tárepinen ámelge asırıladı. Bolmasa, kishi hám úlken jastaǵı balalardıń aralasıp oynawı olardıń arasında hár qıylı kelispewshilikler, jánjelli jaǵdaylar, jaraqat keltirip shıǵarıwı yaki juǵımlı kesellikler juqtırıp alıw jaǵdayları júz beriwi múmkin. Dene tárbiyası mádeniyatı hám sport háreketinde dene tárbiya sistemasında tarmaqları júdá kóp. Xalıq jasaytuǵın orınlar, dem alıw hám kewil ashıw dem alıs baǵları, jazǵı dem alıs hám salamatlastırıw lagerleri, talabalardiń jazǵı sport orınları, emlewxanalar hám sanatoriyalardaǵı fizikalıq tárbiya jumısları usılar komplekti bolıp esaplanadı. Atap ótiwimiz kerek, bul orınlarda ǵalabalıq shólkemlestiriletuǵın dene tárbiya mádeniyatı hám sport ilajları negizinde milliy hám háreketli oyınlar salmaqlı orındı tutadı. Milliy hám háreketli oyınlarsız birde-bir sport shınıǵıwları ótkerilmeydi dewimizge boladı. Hátteki joqarı ligadaǵı futbolshılar, voleybolshılar hám basqa spor