BASKETBOL OYINININ` AHMIYETLI MÁSELELERI HA`M TEXNIKASINA QISQASHA HARAKTERESTIKA

Аннотация

Búgin basketbolǵa tán hám ámelge asırılıwı zárúr bolǵan taǵı bir oǵada aktual máselelerden biri mınada, bul túrli jas hám maman hátte professional klublar oyınshıları "oń" hám "solaqay" háreket funkciyaların (top urıp basqarıw, top uzatıw jáne onı sebetke taslaw) simmetriyalıq koefficientke birdey sheberlik penen atqara almay qalıw bolıp tabıladı. Tayanish so`zler: texnikalıq-taktikalıq usıllar, taktikalıq kombinaciyalar, topsız hám top penen orınlanatuǵın háreket "fintleri", basketbolǵa tán. Basketbol oyını dawamında jas oyınshılar organizminiń funkcionallıq jaǵdayında, uzaq waqıt ishinde qayta tiklenbeytuǵın anaǵurlım kózge taslanatuǵın ózgerisler bolıwı múmkin. Sonıń ushın basketbolda nagruzkanı belgilewde organizmniń funkcional jaǵdayın esapqa alıp qoymastan, emocional tásir etiw dárejesin de esapqa alıw kerek.1891-jılda amerikalı D. Neysmit tárepinen dáslepki ret oylap tabılǵan daslep ápiwayı mazmunli jaǵdaylı oyın mártebesine iye bolǵan basketbol búgingi kúnge kelip, oǵada keskin ózgeriwsheń tezlik hám jónelislerde orınlanatuǵın júdá úlken kúsh, epshillik hám shaqqanlıq talap etiwshi kúshli hújim hám qorǵaw háreket kónlikpeleri hám de kombinaciyalardan ibarat sport túrine aynalǵan. Zamanagóy basketboldıń oyın mazmunı ózine tartatuǵın texnikalıq taktikalıq usılları hám olardı kem ushraytuǵın kórkem óner dárejesinde atqarıw tek ǵana millionlap kishi hám úlken jaslı ápiwayı insanlar dıqqatın tartıp kiyatır , bálki oǵada bánt bolǵan isbilermenler, ilimpazlar túrli kásip iyeleri, hátte túrli mámleket hám jámiyetlik basshıları itibarına erisip atır. Haqıyqattan da, sońǵı 30-40-jıl dawamında basketbol óz mánisi, mazmunı hám baǵdarı táreplerinen tupten ózgergen. Atap aytqanda, texnikalıq-taktikalıq usıllar, taktikalıq kombinaciyalar, topsız hám top penen orınlanatuǵın háreket "fintleri" (aljastırıwshı háreketler) kólemi artqan atqarıwshılıq kórkem óneriniń hár táreplemelik sheńberi keńeygen. Búgingi basketbol hújim hám qorǵaw háreketleriniń kóp retl keskin almasıwı menen parıq etedi. Basketbolshılardıń fizikalıq hám psixofunkcional múmkinshilikleri júdá kúsheygen. 5 62 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Lekin, bunday unamlı progressiv ózgerisler menen bir qatarda, jarıs qaǵıydalarınıń jańalanıp turıwı hám básekiniń keskinlesip barıwı oyınshılardıń texnikalıq teoriyalıq hám psixologiyalıq tayınlıǵı shınıǵıw aldı hám jarıs aldı dene tárbiyası hújim háreketlerinen qorǵaw háreketlerine hám kerisinshe, qorǵaw háreketlerinen hújim háreketlerine ótiw taktikası menen baylanıslı mashqalalardı jaratıp atır hám olardı sheshiw zárúrligine itibar qaratılıp atır. Ayrıqsha atap ótiw kerek, basketboldıń búgingi kún rejimine balalar basketbolınan baslap professional basketbolshılarǵa shekem sáwlelendiriwshi zárúr bolǵan taǵı bir qatar máseleler bar bolıp tabıladı. Bular: keskin ózgeriwsheń jónelislerde zor qarsılıq kórsetip atırǵan qarsılastan toptı "jasırıp" (oǵan qaptal yamasa teris ornalasıp) basqarıp (toptı urıp) onı jarıp ótiw; hár túrlı aralıqlardan sonday-aq, 3 ochkolı aralıqtan sekirip oń hám shep táreplerge 90° yamasa 360° aylanıp toptı sebetke taslaw; óz sherigine uzatıw; toptı basqarıwda oń hám shep táreplerge birdey sheberlik penen fintlardı (aljastırıwshı háreket) qollap qarsılastı aldap ótiw; sebet sheńberı yamasa shitten asıp ótken toptı sekirip taǵı tákirar sebetke taslaw; topsız hám top penen hújim etip atırǵan qarsılas oyınshıların zor "jabıw" (pressing). Oyın kúshin " jórtaga " geyde páseytip, geyde aktivlesip qarsılas taktikasın "buzıw" jáne onıń ruwxıyatın teń salmaqlılıqtan shıǵarıw sıyaqlı máselelerden ibarat bolıp esaplanadı (A. A. Romanov, 2006; L. B. Kostikova, 2003; Ya.I. Nesterovskiy, M. A. Pavlova, 2009; Yu. M. Portnov, A. I. Valtin, 2003). Búgin basketbolǵa tán hám ámelge asırılıwı zárúr bolǵan taǵı bir oǵada aktual máselelerden biri mınada, bul túrli jas hám maman hátte professional klublar oyınshıları "oń" hám "solaqay" háreket funkciyaların (top urıp basqarıw, top uzatıw jáne onı sebetke taslaw) simmetriyalıq koefficientke birdey sheberlik penen atqara almay qalıw bolıp tabıladı. L. R. Ayrapetyanc hám Sh. A. Irmatovlar (2012) 100 den artıq jas basketbolshılar ortasında sorawnama ótkerip, olarǵa "hálsiz" qol menen toptı urip háreketleniw hám qolaysız táreplerge burılıp aylanıw kónlikpelerin qáliplestiriwge ayrıqsha shınıǵıwlar berile me, degen soraw menen usınıs etti hám nátiyjeler 88,6-100 % "joq" juwapları menen juwmaqlanǵan. Bul avtorlardıń atap ótiwishe, jas basketbolshılar shınıǵıwına bunday "bir tárepleme" jaqınlaw olar úlkeyip, sheberlik basqıshına jetkende de atqarıwshılıq iskerligine unamsız tásir kórseter eken. Bunday pikirdi tastıyıqlaw ushın avtorlar basketbol boyınsha Ózbekstan milliy chempionatında qatnasıwshı "Suǵdiyona" (Nawayı qalası) hám "MHSK" (Tashkent qalası) komandalarıniń rásmiy oyınlarında basketbolshılar jarıs iskerligin "stenografiyalıq" gúzetiw astına aldı. Nátiyjeler sonı