KO'KYO'TAL KASALLIKINING O'ZBEKISTONDA TARQALISHINI OLDINI OLISH CHORA TADBIRLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekistonda ko‘kyo‘tal kasalligining tarqalishini oldini olish chora-tadbirlari o‘rganiladi. Tadqiqotda kasallikning epidemiologik xususiyatlari, tarqalish omillari va diagnostika usullari tahlil qilingan. Kasallikka qarshi samarali profilaktika choralarini amalga oshirish, jumladan emlash dasturlari, sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilish va aholining xabardorligini oshirish kabi yo‘nalishlarga e’tibor qaratilgan. Maqolada O‘zbekistonda ko‘kyo‘talga qarshi olib borilayotgan davlat dasturlari, xalqaro tajribalar va ilg‘or texnologiyalar asosida kasallikning oldini olish strategiyalari yoritiladi. Kalit so‘zlar: Ko‘kyo‘tal, epidemiologiya, profilaktika, vaksinalar, immunizatsiya, diagnostika, sanitar-gigiyena, kasallik tarqalishi, emlash dasturi, O‘zbekiston sog‘liqni saqlash. Asosiy qism. 1. Ko‘kyo‘tal kasalligining epidemiologiyasi va tarqalishi. Ko‘kyo‘tal (pertussis) - bu yuqori nafas yo‘llarini zararlaydigan, asosan bolalar va yoshlar o‘rtasida tarqaladigan infeksion kasallikdir. Kasallikning rivojlanishiga mikroorganizmlar – Bordetella pertussis bakteriyasi sabab bo‘ladi. Ko‘kyo‘tal asosan havoda tarqaladi va nafas olish yo‘llari orqali yuqadi. Kasallikning asosiy belgilari o‘tkir yo‘tal, nafas qisishi, yallig‘lanish va ba’zan qusish bilan namoyon bo‘ladi. O‘zbekistonda ko‘kyo‘tal kasalligi aniqlanishi, epidemik tarqalish va xavf guruhlari o‘rganilgan holda, kasallikning muayyan mintaqalarda, ayniqsa, bolalar orasida yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘lishi kuzatilgan. Bolalar, ayniqsa, emlanmagan yoki to‘liq emlanmaganlar, yuqori xavf guruhiga kiradi. Ko‘kyo‘talning tarqalishini oshiruvchi omillar orasida emlashning yetishmasligi, 699 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 sanitariya-gigiyena sharoitlarining pastligi va tibbiy xizmatlarga cheklangan kirish imkoniyatlari mavjud. 2. Kasallikning oldini olish va profilaktika choralari. Ko‘kyo‘tal kasalligi tarqalishini oldini olishning asosiy vositasi vaksinalashdir. WHO (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti) va UNICEFning tavsiyalariga ko‘ra, emlash dasturlari bolalar va xavf guruhidagi yoshlarni qamrab olishi kerak. O‘zbekistonda ko‘kyo‘talga qarshi vaksinalash, DTP (Difteriya, tetenus, va pertussis) vaktsinasining bir qismi sifatida amalga oshiriladi va barcha bolalar uchun majburiy emlash dasturiga kiritilgan. Emlashning to‘liq kursi bolalar 2, 3 va 4 oylik yoshlarida amalga oshiriladi, va 6 oylik yoshgacha bolalar uchun reformlar bilan takroriy emlashlar amalga oshiriladi. Bundan tashqari, sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilish, ya'ni qo‘lni to‘g‘ri yuvish, havo orqali yuqadigan kasalliklar bilan o‘ralgan hududlarda odamlar orasidagi masofani saqlash ham profilaktika uchun muhim omillardir. 3. O‘zbekistonda ko‘kyo‘talga qarshi olib borilayotgan davlat dasturlari. O‘zbekistonda ko‘kyo‘tal kasalligi bilan kurashishda davlat tomonidan bir qator profilaktik tadbirlar amalga oshirilmoqda. Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan barcha tibbiyot muassasalarida emlashning yetarlicha darajada amalga oshirilishini ta’minlash uchun yil davomida doimiy monitoring o‘tkaziladi. Respublikada bolalar va homilador ayollarni vaksinalashda qo‘llanilayotgan DTP vaksinasining samaradorligi yuqori. Shuningdek, ko‘kyo‘tal kasalligini aniqlash va tashxislashda tibbiyot xodimlarining malakasini oshirish, kasallikning alomatlari va profilaktika haqida aholining xabardorligini oshirishga qaratilgan keng ko‘lamli axborot- targ‘ibot ishlari olib borilmoqda. 4. Xalqaro tajribalar va ilg‘or texnologiyalari. Dunyoning bir qator rivojlangan davlatlarida ko‘kyo‘tal kasalligi tarqalishini kamaytirish uchun innovatsion texnologiyalar va yangi vaksinalardan foydalanishga katta ahamiyat berilmoqda. Xususan, ko‘kyo‘talning profilaktikasini takomillashtirishda keng qo‘llanilayotgan DTP vaktsinasidan tashqari, yangi genetik asoslangan vaksinalar ishlab chiqilmoqda. Shuningdek, ko‘kyo‘talning tez va samarali diagnostikasi uchun PCR (polimeraza zanjir reaksiyasi) va serologik tekshiruvlar metodlari rivojlanib, ularning qo‘llanilishi kasallikni erta bosqichda aniqlash va davolashda yordam bermoqda. 5. Kasallikning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar. Ko‘kyo‘tal kasalligini oldini olishda quyidagi chora-tadbirlar samarali bo‘lishi mumkin. Emlash dasturlarini 700 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 kengaytirish va vaksinalarning samaradorligini oshirish. Tibbiyot xodimlarini malakasini oshirish va yangi diagnostika texnologiyalarini joriy etish. Aholining xabardorligini oshirish va sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilishni targ‘ib qilish. Erta tashxislash va davolashni takomillashtirish. Sog‘lom turmush tarzini tarbiyalash, ayniqsa, bolalar o‘rtasida. Xulosa; Ko‘kyo‘tal kasalligining tarqalishini oldini olishda vaksinatsiya, sanitariya- gigiyena qoi