Ekologiyaning zamonaviy muammolari. Tuproq.

Аннотация

данная статья рассматривает одну из современных проблем экологии – деградацию почвы и проблемы ее сохранения. Почва является одним из основных ресурсов жизнедеятельности человека, и снижение ее качества и продуктивности по-прежнему отрицательно сказывается на сельском хозяйстве, продовольственной безопасности и экологической 630 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 устойчивости. В статье рассматриваются факторы, загрязняющие почву, опустынивание земель, воздействие химических веществ. Также приводится информация о современных методах охраны почв, мерах по обеспечению экологической устойчивости и международном опыте. Данная статья направлена на понимание важности почвенных ресурсов, а также на определение путей их сохранения. Ключевые слова: экология, почва, еда, фактор, химикаты, опустынивание. Kirish: Hozirgi kunda ekologik muammolar global miqyosda dolzarb masalaga aylanib kelmoqda. Insoniyatning faoliyatidan kelib chiqadigan salbiy oqibatlar atrof-muhitga, xususan, tuproq resurslariga jiddiy zarar yetkazib kelinmoqda. Tuproq yer yuzidagi hayotning asosini tashkil etib, qishloq xo‘jaligi, o‘rmon xo‘jaligi va boshqa ko‘plab sohalar uchun asosiy resurs hisoblanadi. Ammo tuproq degradatsiyasi, ifloslanishi va unumdorligini yo‘qotishi ekologik barqarorlikka tahdid solmoqda. Adabiyotlar tahlili: Tuproq qoplami – tirik mavjudotlarning yashash muhiti, insoniyatni oziqovqat, kiyim-kechak va boshqa mahsulotlar bilan ta’minlaydigan, biosferaning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Tuproq unumdorligining rivojlanishida tirik organizmlar, jumladan yashil o’simliklar va mikroorganizmlarning roli alohida ahamiyatga egadir. Shunga ko‘ra olimlar tomonidan aytilgan tuproqning ta’rifini keltirishimiz mumkin: «Iqlim va tirik 631 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 organizmlar ta’sirida o‘zgargan va o‘zgarayotgan hamda unumdorlik qobiliyatiga ega bo‘lgan yerning ustki g‘ovak qatlamiga tuproq deyiladi». Unumdorlik tuproqning o’simliklarni turli oziq moddalar, suv, havo hamda issiqlik bilan ta’minlash qobiliyati hisoblanadi. 1-rasm. Avlodlar o‘rtasida ekologiyani asrash. Yer yuzi turli qobiqlari o‘rtasidagi aloqadorlik tuproq orqali amalga oshadi. Tuproq tabiiy landshaftlarning asosi hisoblanadi. Biosferada bajaradigan faoliyatiga qarab tuproqni organik hayot zanjirining eng muhim halqasi, deb yuritsa bo’ladi. Tuproqda u yoki bu mikroelementlar etishmasligi yoki optiqchaligi organizmlarning rivojlanishi va insonning sog'lig'iga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Tuproq kasallik tarqatadigan ko’plab mikroorganizmlar uchun zarur hayot muhiti hisoblanadi. Tuproqda sil, vabo, o'lat, ichterlama, burutsellioz va boshqa kasalliklarning qo'zgatuvchilari bo'lishi mumkin. Biosferada tuproqning eng muhim roli shundaki, barcha organizmlarning qoldiqlari tuproqda parchalanadi va yana mineral birikmalarga aylanadi, Tuproq qatlamisiz yer yuzida hayotni tasavvur ham qilib bo'lmaydi.Dehqonchilikning yuzaga kelishi bilan tuproqning kishilar hayotidagi ahamiyati keskin oshib ketgan. Inson o'zi uchun zarur bo’lgan barcha oziq mahsulotlari va ko’plab boshqa vositalarni bevosita yoki bilvosita tuproqdan oladi. Yer yuzidagi hozirgi mavjud tuproq qatlami jamiyat taraqqiyoti natijasida kuchli o'zgargan. Insoniyat tarixi davomida 2 mlrd. dan ortiq unumdor tuproqli yerlar yaroqsiz holga keltirilgan. Har yili sayyoramizdagi qishloq xo‘jaligi uchun yaroqli yerlar maydoni sho'r bosishi, emirilishi natijasida 5-7 mln.gektarga kamaymoqda. Tuproqlarga inson ta'si-rining kuchayishi sug'oriladigan dehqonchilik va chorvachilikning rivojlanishi bilan bog’liq. Sug'oriladigan (obikor) dehqonchilik Movarounnahrda ham qariyib 5 ming yillik tarixga ega. Yer yuzida dehqonichilik maqsadlarida ishlatiladigan yerlar mavjud yerlar hududining 10 foizini tashkil qiladi va dunyo aholisi jon boshiga 0,5 ga dan to'g’ri keladi. Yer yuzi tuproq qatlamining hozirgi holati birinchi navbatda kishilik jamiyatining faoliyati bilan belgilanadi. Inson tuproqlarga ijobiy va salbiy ta'sir ko'rsatadi. Inson tuproqlarning hosildorligini oshirishi, yerlarning holatini yaxshilashi mumkin. Shuning bilan birga shahar qurilishi, atrof muhitning ifloslanishi, agrotexnik tadbirlarning talabga javob bermasligi natijasida tuproqlar bevosita yo'q qilinishi, yaroqsiz holga kelishi, emirilishi mumkin. Hozirgi kunda tuproqlar maydonining kamayishi uning 632 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 tiklanishidan minglab marta tezroq, amalga oshmoqda.Tabiatda shamol va suv ta'sirida tuproqlarning emirilishi yoki eroziyasi kuzatiladi. Inson faoliyati natijasida tezlashgan suv va shamol eroziyasi amalga oshadi. Antropogen erroziya tuproq resurslaridan noto'g’ri foydala