SIYOSIY MULOQOTDA LINGVISTIK MANIPULYASIYA

Аннотация

Til fikrni shakllantirishga qodir bo’lganligi sababli, ma’lum til vositalari yordamida fikrlash jarayonlarini manipulyatsiya qilish ham mumkin. Siyosatchilar hozirgi voqealar to’g’risida ommaviy qarashlarning paydo bo’lishiga ta’sir qiladi, ma’lum bir mafkurani shakllantiradi yoki manipulyativ til yordamida uni o’zgartiradi. Ushbu til vositalarini tahlil qilish orqali hatto siyosatchilar barqarorlikni buzishga, aralashtirib yuborishga yoki siyosiy masalalarni orqa planga surib qo’yishga, savollardan qochishga yoki atrofidagilarning his-tuyg’ularni uyg’otishga urinayotgan vaziyatlarni aniqlash mumkin. Shunday qilib, lingvistik manipulyatsiya ko’pincha siyosiy muloqotda bir nechta vazifalarni bajarish uchun ishlatiladi. Matnni tahlil qilish lingvistik manipulyatsiya jarayonining sxematik bog’langan elementlardan tashkil topgan tuzilishini tavsiflash imkonini beradi, ularni "lingvopolitik strategiyalar" deb ham atash mumkin. Siyosatchining pragmatik niyatiga qarab, bu strategiyalarni gipotetik jihatdan bir necha guruhlarga ajratish mumkin. Kalit so’zlar: siyosat, lingvopolitika, siyosiy aloqa, manipulyatsiya, lingvistik manipulyatsiya strategiyalari. "Lingvistik manipulyatsiya" zamonaviy tilshunoslikning eng muhim muammolaridan biri hisoblanadi. Nutq ta'siri nazariyasi bir nechta tushunchalar bilan shug'ullanadi - "nutq ta'siri", "nutqni manipulyatsiya qilish", "lingvistik manipulyatsiya" bo'lib, ular o'zaro bog'liq tushunchalar sifatida ham, qarama-qarshi tushunchalar sifatida ham qo'llaniladi, bundan tashqari, birini boshqasining tarkibiy qismi sifatida belgilash mumkin. Nutq ta'siri qasddan xarakterga ega bo'lib, shaxsga ta'sir o'tkazilayotganda va ta'sir og'zaki shaklda amalga oshiriladi [2]. Lingvistik manipulyatsiya - bu so'zlovchi va qabul qiluvchi o'rtasidagi samarali muloqot bo'lib, unda ma'ruzachi nutq yordamida qabul qiluvchining xatti-harakatlarini o'z xohishiga ko'ra tuzatish orqali kerakli natijaga erishishga qaratilgan. P.B. Parshin bu hodisani keng ma'noda shaxs yoki bir guruh shaxslar ongiga lingvistik vositalar yordamida ta'sir qilish, tor ma'noda esa munosabatni o'zgartirishga qodir bo'lgan nutqning shakllanishi sifatida tavsiflanadiva qabul qiluvchining harakat usuli deb belgiladi [5]. Siyosat - bu davlat va fuqarolar, davlat amaldorlari va fuqarolar o’rtasida ommaviy muloqotni talab qiladigan jamoaviy, jumboqli va maqsadli faoliyat. Siyosiy muloqotning o’ziga xos xususiyatlari - oshkoralik, bir kishiga yo’naltirilgan (adresat - murojaat qiluvchi), auditoriyaning turli xilligidir. Davlat va siyosiy jarayonlarning rivojlanishi siyosiy muloqotda manipulyatsiya tamoyilini kuchaytiradi. Siyosiy kommunikatsion vaziyatni belgilovchi til, ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiy-madaniy, etnik, diniy kabi omillarni, umuman olganda, aniq tushunish zarur bo’lganligi sababli, o’zgarishlarni bilimga asoslangan holda o’rganish faqat o’z ichiga oladi. 568 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Manipulyativ vositalar zamonaviy siyosiy matnlarga keng ko’lamga ega. Turli siyosiy strategiyalarni amalga oshirishda til vositalarining rolini o’rganish zamonaviy lingvosiyosatning dolzarb vazifalaridan biridir. Lingvistik dunyo xaritasi, lingvistik o’ziga xoslik va lingvistik tafakkurda antropologik nazariyalarning etakchi roli ushbu tadqiqotni kognitiv sohaning rivojlanish qat’iyatiga aylantiradi: “...ba’zi odamlar boshqalarning fikri va xatti-harakatlarini nazorat qilish orqali tildan o’z fikrlari yoki his-tuyg’ularini etkazish uchun emas, balki undan o’z foydasi uchun foydalanadilar. Ko’rinib turibdiki, ularning maqsadi muloqot emas, balki manipulyatsiyadir" [6, 173]. Jahon siyosiy amaliyotida keng tarqalgan hodisa – siyosiy ongni manipulyatsiya qilish yetarli darajada yoritilmagan va bu uni har tomonlama o’rganishni taqozo etadi. Umumiy siyosiy jarayonni tashkil etuvchi shart va sabablarni o’rganish katta qiziqish uyg’otadi [3; 4; 6]. Bu omillar asosan matnni shakllantirishning extralingvistik omillarini va uning manipulyatsiya unumdorligini belgilaydi. Shunday qilib, siyosiy manipulyatsiya - bu ob’ektiv yashirin bilimlar orqali joriy etishga qaratilgan ta’sirning o’ziga xos shakli, ammo ba’zi siyosiy guruhlar uchun mazmun shunday kiritilishi kerakki, qabul qiluvchilar kerakli fikrni shakllantirishlari mumkin. Ijtimoiy ongga manipulyatsiyaviy ta’sir ko’rsatadigan turli xil usullarning juda boy to’plami mavjud bo’lib, ular - faktlarni to’g’ridan-to’g’ri manipulyatsiya qilish va ataylab yolg’on ma’lumotlarni tarqatishdan tortib nozikroq ta’sir qilish usullarigacha bo’lib, ular orasida lingvistik usullar alohida qiziqish uyg’otadi. Til orqali manipulyatsiya - bu siyosatchilarning nuqtai nazarini ongsiz ravishda qabul qilish uchun auditoriyaga bilvosita ta’sir ko’rsatishga qaratilgan til elementlari va ulardan foydalanish tamoyillaridan foydalanish hisoblanadi. Bunday hollarda, R.Blakar ta’kidlaganidek, “til ijtim