NAVOLARNI BOSHQARUVCHI USUL ZARBINING ZAVQI: MA’NAVIY VA MUSIQIY ASOSLARI

Аннотация

This article explores the role and significance of the doyra (a traditional percussion instrument) in the context of Uzbek folk instruments, which are an integral part of our cultural heritage. The article examines thoughts and reflections on traditional instruments found in ancestral sources and manuscripts. It highlights the performance skills of contemporary masters and mentions the names of their devoted students. In the concluding remarks, the doyra is emphasized as the central instrument that governs all other folk instruments. Keywords: Methods, percussion instruments, rhythm, musical Art, musicology, research, sources, heritage, Afshona, maqom, scale. Аннотация: В данной статье подробно рассматривается место и значение дойры среди узбекских народных инструментов, являющихся неотъемлемой частью нашего культурного наследия. Изучены размышления о музыкальных инструментах, представленных в источниках, оставшихся от предков. Упоминаются исполнительские мастерства современных наставников и имена их преданных учеников. В заключении подчеркивается, что дойра является главным инструментом, управляющим всеми другими народными инструментами. 495 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Ключевые слова: Методы, ударные инструменты, ритм, музыкальное искусство, музыкознание, исследования, источники, наследие, Афшона, макам, лад. Musiqa san’atining kirishi, rivojlanishi, o‘z navbatida, musiqashunoslik ilmining kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. Natijada, bu ilm-fan sifatida shakllandi. Ana shu fanning asoschilari mashhur olimlar IX asrning 70-yillarida Sirdaryo bo‘yidagi Farob qishlog’ida tug‘ilgan Abu Nasr Farobiy va Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog‘ida tug‘ilgan Ibn Sinolar edi. Ular o‘z ijodlarida musiqa, musiqashunoslik ilmiga katta e’tibor berib asarlar yaratishdi. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili haqida so’z yuritar ekanmiz, Farobiyning musiqa haqidagi “Kitob-al-musiqiy-ul-kabir” asarini alohida qayd etishimiz lozim. Buyuk tibbiyot olimi Ibn Sino musiqa ilmi haqidagi qarashlarini “Kitob ushshifo” risolasiga alohida bir bob qilib kiritib, musiqaning turli kasalliklarga davo ekanligini ilmiy jihatdan isbotlab berdi. Olim musiqani inson ruhiyatiga ta’sir kuchini izchillik bilan ochib, ruhiy bemorlarni aynan musiqa yordamida davolash mumkin, degan xulosaga keldi. Sharq olimlarining nazariy qarashlari mavjud ijrochilik san’ati tajribasi asosida shakllangan bo‘lib ular o‘z risolalarida doira usullari o‘zbek musiqasida ahamiyatli va zarur jihatlarni o‘zida mujassam etganligini ta’kidlaganlar. Musiqa san’ati juda qadimga borib taqalsada, unga e’tibor, musiqaning inson hayotining ajralmas bir bo‘lagi sifatida shakllanib rivoj topishi X-XII asrlarga borib taqaladi. Maxmud Koshg‘ariyning "Devonu lug‘otit turk” kitobidagi qo‘shiqlar xalq orasida juda mashhur bo‘lgan. Ana shu davrda rud, doyra, tanbur, kus, tabl, kubiz, rubob, taburok, zir, nay, chagona, shaypur, surnay, karnay, qonun kabi torli, zarbli va puflab chalinadigan cholg‘ular mavjud bo‘lgan. Ushbu sozlar va kuylar juda ko‘p sharq mamlakatlarida saqlanib qolib, hamon xalqlarning sevimli sozlari va kuylariga aylanib, odam kayfiyatini ko‘taruvchi vosita bo‘lib xizmat qilib kelmoqda. Bizning zamonimizgacha musiqiy usullarning turli namunalari jilolanib kelmoqda. Har doim usullar davrning ijtimoiy rivoji bilan birgalikda xalq ma’naviyatiga xizmat qilgan. Taraqqiyot rivojini e’tiborga olgan holda, yangi usullar yaratilib, ijrochilik amaliyotida uslublar ijrosining rang-barang usullari yuzaga kelgan. Xalq ijrochilik amaliyotlari: 496 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 a) oddiy amaliy usullar, an’anaviy ommaviy marosimlar, qo‘shiq va laparlar, ijrochilikda qo‘llaniladigan va unchalik murakkab bo‘lmagan usullar. b) maqsadli usullar, xalqni jalb etish, to‘plash, diqqatni qaratish kabi muayyan ma’noga ega bo‘lgan chaqiriq usullari; v) murakkab usullar, ya’ni xalq mumtoz musiqa ijodiyotida qo‘llaniladigan usullar vositasi shakllanib, o‘z darajalari asosida turlangan. O‘rta Osiyo va Sharq xalqlari qatori, o‘zbek usullari, ya’ni ritmik yo‘llari va ularning rivojlanish usullari alohida o‘rin egallaydi. Chalish usullar qoida bo‘yicha urib chalinadigan musiqa asboblari ijrosida qo‘llaniladi. Eng ko‘p tarqalgan urma zarbli musiqa asboblaridan, O‘zbekistonda, Tojikistonda va Uyg‘ur xalqlarida va shu bilan bir qatorda, Sharqda o‘zining shirali ovoziga ega bo‘lgan, musiqa cholg‘u asbobi doira hisoblanadi. Bizga ma’lumki, doira iborasi ba’zan «Dapp», «Childirma», «Chirmanda» deb ham yuritiladi. Xorazmda dapp, childirma ijrochini esa “Dappchi”- childirmachi deb aytadilar, Buxoroda doiradast, Farg‘onada chirmandachi, Samarqanda esa doirachi deb yuritiladi. Tadqiqot metodologiyasining omili bo’lgan doyra cholg’usi haqida so’z borar ekan, o‘zbek xalqi qadimdan doy