ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИДА БЛАНКЕТ ДИСПОЗИЦИЯНИНГ АҲАМИЯТИ

Аннотация

Mақолада жиноят ҳуқуқи нормасининг тушунчаси кўриб чиқилиб, унинг моҳияти, мазмуни, тузилиши ва манбалари аниқланади; жиноят-ҳуқуқий норманинг бланкет диспозицияси таҳлил қилинади, унинг тушунчаси ва асосий хусусиятлари (жиҳатлари) ишлаб чиқилади: техник- юридик, лингвистик ва норматив-ҳуқуқий; бланкет диспозицияли жиноят ҳуқуқи нормаларини қўллашнинг махсус қоидалари шакллантирилган. Калит сўзлар: жиноят ҳуқуқи нормаси, жиноят-ҳуқуқий норманинг бланкет диспозицияси; жиноий жавобгарлик тўғрисидаги қонуннинг бланкет диспозициясида жиноят ҳуқуқи нормаларини қўллаш қоидалари. ЗНАЧЕНИЕ БЛАНКЕТНОЙ ДИСПОЗИЦИИ В УГОЛОВНОМ ПРАВЕ Аннотация: В статье рассматривается понятие нормы уголовного права, выясняется ее сущность, содержание, структура, источники; анализируется бланкетная диспозиция уголовно-правовой нормы, разрабатываются ее понятие и основные черты (аспекты): технико-юридические, лингвистические и нормативно-правовые; сформулированы специальные правила применения норм уголовного права с бланкетной диспозицией. Ключевые слова: норма уголовного права, бланкетная диспозиция уголовно-правовой нормы; правила применения норм уголовного права при бланкетной диспозиции закона об уголовной ответственности. Жиноят қонунчилигининг кўп йиллик ривожланиш тарихи ва уни қўллаш амалиёти жиноий қилмишларни аниқ ва тўлиқ белгилайдиган, айрим жиноят таркибларининг аломатларига қисқа ва шу билан бирга батафсил 434 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 кўрсатмалар берадиган жиноят қонунларини яратиш заруратини тақозо этади. Бироқ айрим жиноий-ҳуқуқий тақиқларни шакллантиришда жиноий қилмишнинг бир қисми ҳисобланган бошқа ҳуқуқ соҳалари нормаларининг бузилишини кўрсатиш зарурияти пайдо бўлади. Бундай ҳолларда қонун чиқарувчи жиноят-ҳуқуқий нормани баён этишнинг энг мураккаб шаклларидан бири бўлган бланкет нормалардан фойдаланишга мажбур бўлади. Бланкет нормаларнинг ўзига хослиги шундаки, жиноят таркиби аломатларининг тавсифи нафақат жиноят қонунида, балки ҳуқуқнинг бошқа тармоқларига оид норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда ҳам мавжуд бўлиб, бу уларни қўллашда муайян қийинчиликлар ва ўзига хосликларни юзага келтиради. Тадқиқотчи сўровнома ўтказган ички ишлар органлари ходимларининг 94 фоизи ўз амалий фаолиятида бланкет нормаларини қўллаш билан боғлиқ қийинчиликларга дуч келганликларини таъкидлашган. Шу билан бирга, тадқиқотлар бланкет нормаларининг мавжудлиги муқаррар эканлигини кўрсатди. Бу ҳуқуқнинг барча соҳалари ва нормалари ўзаро боғлиқ бўлган тизимли хусусияти ҳамда ҳуқуқий кўрсатмаларнинг аниқлик ва умумийлик ўртасидаги мақбул нисбатни топишни талаб қилувчи қонунчилик техникаси билан асосланади. Бланкет нормаларнинг мавжудлиги ва кўпайиши ижтимоий ташкилотнинг янада мураккаблашуви, иқтисодий фаолиятнинг янги турларининг пайдо бўлиши, техник воситалар ва технологияларнинг ривожланиши, замонавий фаннинг ютуқлари билан боғлиқдир. Ички ишлар органларининг терговчилари ва суриштирувчилари томонидан амалга ошириладиган жиноятларни Жиноят кодексининг бланкет нормаларини ўз ичига олган моддаларига мувофиқ тўғри квалификация қилиш кўп жиҳатдан уларнинг бланкет нормаларининг моҳиятини тушунишига ва уларни тўғри талқин қилишига боғлиқ. Бироқ ҳозирга қадар жиноят ҳуқуқи фанида бланкет нормасининг моҳиятини очиб берадиган ягона тушунча ишлаб чиқилмаган. Бунинг натижасида ички ишлар органлари ходимлари ўртасида ўтказилган сўровда иштирок этганларнинг 88,2 фоизи бланкет нормалари ҳақида фақат умумий тасаввурга эга эканликларини айтишган. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг бланкет нормаларида нафақат қонунларга, балки бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга ҳам ҳаволалар мавжуд. Бу қонунларнинг айрим нормалари яна бошқа норматив- 435 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 ҳуқуқий ҳужжатлар билан аниқланади, батафсил тушунтирилади ва изоҳланади. Шу сабабли, жиноят қонуни ва бошқа ҳуқуқ соҳаларидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг ўзаро нисбати масаласи, шунингдек, бошқа қонунчилик соҳалари манбалари жиноят ҳуқуқи манбалари бўлиши мумкинлиги ҳақидаги фикр ҳанузгача баҳс-мунозарали бўлиб қолмоқда. Ҳуқуқни қўлловчи шахс бланкет жиноят-ҳуқуқий норманинг мазмунини тушуниш учун мурожаат қиладиган қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар жуда беқарор. Бу эса унга муайян мажбуриятларни юклайди: тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга киритилган барча ўзгартириш ва қўшимчаларни билиш, ижтимоий хавфли қилмиш содир этилган пайтда айнан қайси норма ва қайси таҳрирда амал қилганини аниқлаш. Жиноят кодексининг бланкет нормаларини ўз ичига олган моддаларига мувофиқ жиноятларни квалификация қилишда муайян қийинчиликлар мавжуд. Бу қийинчиликлар бланкет белгиларни талқин қилиш ва жиноят қонунининг бланкет нормаларини қўллаш бўйича барқарор суд-тергов амалиётининг йўқлиги билан боғлиқ. Шундай қилиб, ҳозирги босқичда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи о