MAHMUD AZ-ZAMAXSHARIYNING “AL MUFASSAL FI SAN’ATIL I’ROB” VA “MUQODDIMAT UL-ADAB” ASARLARIDAGI NAFIS USLUBLAR

Аннотация

This article presents the works of Mahmoud Zamakhshari, who made a great contribution to the development of the Arabic language, information about 359 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 them, their writing style and classification, and their importance and benefits today. The specific aspects and characteristics of the books “Al Mufassal” and “Muqaddimat ul-Adab”, their publication and translated copies. Keywords: mufassal, qit’a, nahv, sarf, bob, tamoyil, samiym, unmuzaj و " بارعلإا ةعنص يف لصفملا" يف ةغلابلا بيلاسلأا "يرشخمزلا دومحمل "بدلأا ةمدّ قملا صخّ لم عمج ةلاقملا هذه ةيبرعلا ةغللا ريوطت يف مهسأ يذلا يرشخمزلا دومحم ةحلاملا لامعأ اهسفن يف و.ةيبرعلا ةغللا ميلعت يف اهتدئاف و مويلا اهتيمّ هأ و اهفينصت و اهتباتك بولسأ و اهنع ةيملعلا تامولعملا و امهرشن و امهتصيصخ و "بدلأا ةمدقملا و " بارعلإا ةعنص يف لصفملا" راثلآا ةباتك نع لّثمن كلذ عم بابلا اذه يف اومجرت نيذلا خصن و mufassal, qit’a, nahv, sarf, bob, tamoyil, samiym, unmuzaj:تاملكلا ةيسيئرلا Til-jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo‘lib, ularning barchasi uchun tayyor, umumiy, majburiy bo‘lgan, fikrni shakllantirish va uni ifodalashga xizmat qiladigan birliklar va ularning o‘zaro munosabatlari haqidagi tasavvurlar yig‘indisidir. Kishilik jamiyati til bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, til yordamida ular o‘zaro fikr almashish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Til nasldan naslga, avloddan avlodga o‘tadigan irsiy hodisa emas, balki jamiyat taraqqiyotining mahsulidir. Arab tili – Somiy tillar guruhining janubiy tarmog‘iga mansub tildir. Yaqin va Oʻrta Sharq hamda Afrika shimolidagi yigirmadan ortiq mamlakatning rasmiy davlat tili hisoblanadi. Arab tilida 300 mln. dan ortiq aholi gaplashadi. Bizga qadimiy Arab tili miloddan avvalgi 5 – 4-asrlarga taalluqli obidalar orqali maʼlumdir. U mumtoz arab tilining paydo boʻlishiga zamin boʻlgan. Mumtoz arab tilining leksik va grammatik shakllanishi V - VII - asrlar, shoirlarining ogʻzaki ijodlarida namoyon boʻla boshlagan. Arab tarjimashunosligi tamoyillariga oid koʻplab adabiyotlar “Arab adabiyoti” kutubxonasida VII-XIX asrlarda arab adabiyotining muhim asarlarini arabcha nashrlari va inglizcha tarjimalari mavjudligini koʻrishimiz mumkin. Shu qatorda Xorazmda tugʻilib, sharqda “Ustod ul-arab val-ajam” yaʻni “Arablar va arab boʻlmaganlar ustozi”, “Xorazm faxri” kabi sharafli nomlarga sazovor boʻlgan Oʻrta Osiyolik allomalardan biri-Abulqosim Mahmud az-Zamaxshariydir. U dastlabki bilimini Zamaxsharda-o‘z ota-onasidan oladi, xat-savodli bo‘ladi. Mahmud o‘z bilimini 360 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 oshirish,ilm bobida mukammal bo‘lish maqsadida Xorazmga (Urganchga, so‘ng ra esa Buxoroga) yo‘l oladi. Ushbu shaharlardagi madrasalarda o‘zining ma’naviy-ma’rifiy saviyasini oshiradi. Bilimni yanada chuqurlashtirish maqsadida Isfaxon, Bog‘dod, Makka, Marv, Nishopur, Shom, Hijoz va Iroq kabi madaniyat taraqqiy qilgan shaharlarda bo‘ladi, etuk allomalardan, olimu fozillardan ilm sirlarini o‘rganadi, tinimsiz mehnat qiladi, doimiy izlanishda bo‘ladi. Shunga ko‘ra Mahmud az - Zamaxshariy o‘z zam onasining buyuk allomasiga, ilm-fan homiysiga, dong‘i ketgan mashhur kishisiga aylandi. Buyuk alloma avlodlar uchun ulkan boy ilmiy meros qoldirdi. U tilshun oslik, lug‘atshunoslik, jo‘g‘rofiya, adabiyot, aruz, tafsir, hadis, fiqh va qiroat ilmiga oid 50 dan ortiq asar yaratdi, ko‘plab she’rlar yozdi. Mashhur tarixchi Ibn al Qiftiy Mahmud Zamaxshariy haqida shunday deydi “Zamaxshariy ilmu adab, nahv va lug‘at bobida o‘zgalarga misol (namuna) bo‘ladigan alloma edi”1,, desa, Misr tarixchisi ibn Tag‘riberdi esa Mahmud Zamaxshariy shayx, buyuk alloma, o‘z davrining yagonasi, o‘z asrining eng peshvosi va i momi bo‘lgan”,- deydi. Buyuk imom Zamaxshariy tilshunoslik bobida ham qator asarlar yaratdi ,bu asarlar dunyo tilshunosligi fanida alohida qadrlanadi. Mahmud az - Zamaxshariyning tilshunoslikka oid asarlari: 1. “Al mufassal fi san’ati il-i’rob” (E’rob san’ati haqida mufassal kitob) 2. “Al - muhojat bil - masoil an - naxviya av al- axajiy an - nahviya” (Grammatik masalalarga oid jumboqlar) 3. “Al-unmuzaj fin-nahvi” (Grammatik namunalar haqida) 4. “Samiym ul-arabiya” (Arab tilining negizi) 5. “Al-mufrad val-muallif fi-n-nahvi” (Grammatikada birlik va ko‘plik) 6. “Al-mufrad val murakkab fil-arabiya” (Arab tilida birlik va ko‘plik) 7. “Al-amaliy fin-nahvi” (Grammatik qoidalarda orfografiya) 8. “Diyvon ut-tamoyil” (Assimilyatsiya haqida devon) 1 Maqola: “Mahmud az-Zamaxshariyning tilshunoslikka oid asarlari”; Dildora Musinova; bukhari.uz; imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi;2021-yil; 20-may; 361 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 9. “Muqaddimat ul-adab” (Adabiyotga kirish)2 Arab tili grammatikasiga o