ETNOSPORT – XALQ O‘YINLARINI OMMALASHTIRISHNING MUHIM OMILI SIFATIDA

Аннотация

This article analyzes the essence and content of the concept of “ethnosport”, its distinctive features from sports, how this concept is interpreted by foreign scientists, its theoretical foundations, as well as the general characteristics of the national games of the Turkic peoples. Keywords: sport, ethnosport, traditional games, folk games, holidays, competitions, ethnic groups, kupkari, horse racing. Zamonaviy jamiyatda sport tushunchasi sport qonuniyatida belgilanganidan va sport muhitida oddiy talqin qilinganidan ancha keng qamrovli hisoblanadi. Bugungi kunda sport sohasi muntazam ravishda yangi turlar bilan boyib bormoqda. Turli xil jismoniy faoliyat ko‘rinishlari, shu jumladan sanoat davri texnologiyalari tufayli paydo bo‘lgan va insoniyat tarixi davomida mavjud bo‘lgan an’anaviy jismoniy faoliyat turlari ham sportga aylantirilgan. 5 37 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Buning sababi shundaki, barcha an’anaviy jismoniy faoliyat turlari (ko‘pincha milliy o‘yinlar deb ataluvchi) sport turlariga aylantirilish jarayoniga mos kelavermaydi. Masalan, og‘izda tuxum qo‘yilgan qoshiq bilan yugurish, suv to‘ldirilgan chelaklar osilgan yelka tayog‘i bilan yugurish yoki davra o‘yinlari bo‘yicha sport federatsiyalarining nomlarini tasavvur qilishning o‘zi qiyin. Ushbu o‘yinlarning ko‘ngilocharligi, bayram madaniyatiga singib ketganligi ularni oliy yutuqlarni namoyish etishga qaratilgan sport faoliyatidan biroz ajratib turadi. Asl ko‘ngilocharliklarni sportlashtirishning murakkabligi yana shunda ham namoyon bo‘ladiki, ularning ko‘pchiligi g‘olibni aniqlash maqsadida emas, balki ko‘ngilxushlik uchun o‘tkaziladi. Etnosport sportni rivojlantirishning muqobil shakli bo‘lib, unda insoniyatning o‘yin merosini saqlab qolish maqsadi qo‘yilgan va an’anaviy o‘yinlarning asosini tashkil etuvchi jismoniy faollikning an’anaviy turlarini rag‘batlantirish va rivojlantirish vazifalari amalga oshiriladi. YUNESKO an’anaviy o‘yinlarning madaniy merosini tan oladi va ularni o‘rganish, saqlash va rag‘batlantirishga chaqiradi. Etnosport ‒ madaniyat va sportni birlashtiruvchi yangi institutsional shakl bo‘lib, u bayram-marosim madaniyatini rivojlantirish hamda an’anaviy o‘yinlarni avloddan-avlodga yetkazish mexanizmlarining uzluksiz ishlashini ta’minlashga qaratilgan. Etnosport an’anaviy o‘yinlar va musobaqalardan iborat sport tadbirlarini o‘zida mujassamlashtiradi. Idrokning asl mohiyatiga erishish maqsadida etnosport tadbirlari mahalliy an’anaviy o‘yinlarning qoidalari va jihozlaridan foydalangan holda, o‘xshash sport turlaridan sportchilarni jalb etib, tegishli sport inshootlari yordamida tashkil etiladi. Bunga misol sifatida erkin va yunon-rum kurashi, dzyudo, jiu-jitsu hamda boshqa sport turlaridan bo‘lgan polvonlarning an’anaviy kurash musobaqalarida ishtirok etishini keltirish mumkin. An’anaviy o‘yinlar ‒ bu hozirda etnomadaniy festivallar sifatida o‘tkazilayotgan xalq bayramlarining interaktiv qismi bo‘lib, folklor jamoalarining chiqishlari, xalq hunarmandchiligi mahsulotlari yarmarkalari va etnooshxona taomlaridan iborat. Ba’zan bayram va xalq tarixiga bag‘ishlangan ko‘rgazma ekspozitsiyalari tashkil etiladi. An’anaviy o‘yinlar ishtirokchilari an’anaviy liboslar yoki ularning qandaydir elementlaridan (kiyimlar, shimlar, qalpoqlar, belbog‘lar, poyabzal) foydalanishga intiladilar. An’anaviy o‘yinlar o‘tkaziladigan an’anaviy bayram va marosimlarni o‘tkazish quyosh-oy sikli va qishloq xo‘jaligi yilining voqealariga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun o‘xshash landshaft-iqlim zonalarida yashovchi aksariyat xalqlarda ularni o‘tkazish muddatlari mos keladi [8]. 5 38 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ko‘pincha an’anaviy o‘yinlarni sportga xos o‘yin-kulgilar (ya’ni milliy sport turlari) bo‘yicha musobaqa sifatida taqdim etishga harakat qilinadi, ammo bu ularning tabiatiga ziddir. Jahon amaliyoti va oddiy sog‘lom fikr shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy o‘yinlar xalq urf- odatlariga to‘liq muvofiq o‘tkazilishi kerak. Bunda kim birinchi bo‘lib yetib kelgan bo‘lsa, raqibini kuraklariga qo‘ygan yoki yerga tegishga majbur qilgan, kimdan yuqoriga yoki uzoqqa sakragan va hokazolar g‘olib bo‘ladi. Bu etnosportning asosiy tamoyili ‒ hakamlikning an’anaviy mezonidir. Tarixan an’anaviy o‘yinlar o‘troq aholi yashash joylarida o‘tkaziladi, ammo ular migratsiya sharoitida yashash joylaridan tashqarida ham o‘tkaziladi. Bu esa urbanizatsiya ‒ shaharlarga ommaviy ko‘chish sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi. An’anaviy o‘yinlarda ishtirok etish uchun faqat an’anaviy hayot tarzini olib borayotganlar ega bo‘lgan ko‘nikmalar zarur. Urbanizatsiya sharoitida ‒ shahar tipidagi qishloq hududlarini jihozlashda eshkak eshish, arqon yoki bolta uloqtirish kabi ko‘plab an’anaviy ko‘nikmalar yangidan o‘zlashtirishni talab qiladi. An’anaviy o‘yinlarda ishtirok etishga tayyorgarlik ko‘rish