METABOLIK SINDROMGA EGA BEMORLARDA SIYDIK TOSH KASALLIGI RIVOJLANISHI XAVFLARI HAQIDA ZAMONAVIY TASAVVURLAR

Аннотация

Ushbu maqolada metabolik sindrom (MS) va siydik tosh kasalligi (STK) haqidagi zamonaviy qarashlar taqdim etilgan, asosiy diagnostik kriteriyalar, etiyologiya va patogenezi masalalari ko'rib chiqilgan. Adabiyot ma'lumotlari, MSga ega bemorlarda nafaqat siydik kislotasi, balki kaltsiy-oksalat toshlarining ko'proq rivojlanishini ko'rsatmoqda. Bunga sabab bo'luvchi asosiy omillar semizlik, dislipidemiya va insulinoresistentlik bo'lib, insulinoresistentlikning bir ko'rinishi buyrakda amoniyogenezning buzilishi bo'lib, bu siydikning kislotalanishiga olib keladi. Siydik kislotasi va kaltsiy-oksalat toshlarining shakllanishi patogenezi MSning turli komponentlarining ustunligi bilan bog'liq. Olingan yangi ma'lumotlar nefrolitiyazni MSning yana bir komponenti sifatida ko'rib chiqishni taklif etishga imkon berdi. Kalit so'zlar: siydik tosh kasalligi, metabolik sindrom, buyraklar, semizlik, arterial gipertoniya, patogenezi. Ahamiyati Siydik tosh kasalligi (STK) muammosi hozirda zamonaviy urologiya va tibbiyotda eng dolzarb masalalardan biridir. Bu, avvalo, ushbu kasallikning yuqori tarqalishi bilan bog'liq. Bir qancha populyatsion tadqiqotlarga ko'ra, dunyoda siydik tosh kasalligi tarqalishi 3,5% dan 9,6% gacha bo'lgan [1]. Shu bilan birga, STK barcha urologik kasalliklar ichida 40% ni tashkil etadi [2]. Ushbu muammoning dolzarbligi shundaki, 65-70% hollarda kasallik 20-60 yoshidagi insonlarda aniqlanadi, ya'ni eng faol mehnat davrida. Bundan tashqari, 35-38% hollarda kasallik qaytalanadigan xususiyatga ega, shuning uchun tibbiy-iqtisodiy nuqtai nazardan ushbu bemorlarda reabilitatsiya muddatlari va mehnat qobiliyatining yo'qotilishi muhim ahamiyatga ega [3]. Metabolik sindrom (MS) — bu genetik, fiziologik, biokimyoviy va klinik omillar majmui bo'lib, uning namoyon bo'lishi insulinoresistentlik, dislipidemiya, 141 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 visseral semizlik, arterial gipertoniya, giperkoagulyatsiya holati, endoteliya disfunktsiyasi va giperurikemiya rivojlanishidir. MSni o'rganishning yuqori ahamiyati uning butun dunyo bo'ylab keng tarqalishi bilan bog'liq. Har to'rtinchi yoki beshinchi kattalar (mamlakat va etnik guruhga qarab) metabolik sindromga ega. Yosh o'tishi bilan kasallik holatlari ko'payadi. 30 yoshdan oshgan aholi orasida MSga ega insonlar ulushi 10-20%, AQShda esa 25% ni tashkil etadi [1–4]. O'rtacha, dunyoda erkaklar va ayollar orasida tarqalish 24% ni tashkil etadi. Avval metabolik sindrom asosan qariyalar uchun xos deb hisoblangan bo'lsa, American Diabetes Association (Amerika diabet assotsiatsiyasi) o'tkazgan tadqiqotlar natijalari 20-29 yoshdagi yoshlar orasida kasallik holatlari ko'payishini ko'rsatmoqda. 2025 yilga borib, ushbu sindromga ega bemorlar soni 300 millionga yetishi kutilmoqda. Shuning uchun Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) MSni global epidemiyaga aylantirib e'tirof etmoqda. Kuzatishlarga qaraganda 2-toifa diabet bilan og'rigan bemorlar orasida, MSning asosiy komponentlaridan biri bo'lgan nefrolitiyazda siydik kislotasi toshlari ko'proq uchraydi. M. Daudon va hamkorlari 2464 bemor ustida o'tkazilgan tadqiqotda, 2-toifa diabetga ega bemorlar orasida siydik kislotasi toshlari 35,7% ni, diabetga ega bo'lmagan bemorlar orasida esa 11% ni tashkil etishini ko'rsatdilar. Siydik kislotasi nefrolitiyazi bilan og'rigan bemorlarning 27,8% da diabet aniqlanadi, boshqa toshlar bilan og'rigan bemorlarda esa bu ko'rsatkich 6,9% ni tashkil etadi, shuning uchun mualliflar siydik kislotasi toshlari aniqlangan barcha bemorlarga glukoza tolerantlik testini o'tkazishni tavsiya etadilar [11]. B. Hess va hammualliflari ma'lumotlariga ko'ra, 2-toifa diabet ko'pincha siydik kislotali uralitiaz bilan bog'liq (30-40% umumiy populyatsiyada 5-10% ga qaraganda), va aksincha, siydik kislotasi toshlari bo'lgan bemorlar orasida diabetni aniqlash tezligi ham oshadi [12]. C.Y. Pak va hammualliflari tadqiqotida 2-toifa diabetga ega bemorlarda urat nefrolitiazi uchrashishi umumiy populyatsiyaga qaraganda 6 barobar yuqori bo'lgan [13]. Semizlik va nefrolitiyaz bilan og'rigan bemorlarda ham shunday holat kuzatilmoqda. Ushbu bemorlarda ortiqcha tana vazni va diabet siydik kislotasi nefrolitiyazining rivojlanishi uchun mustaqil xavf omillari sifatida aniqlangan [11]. T. Akman va hamkorlari ham, MS bilan og'rigan bemorlarda siydik kislotasi toshlari ahamiyatli darajada ko'proq uchraydi (21,9% va 142 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 4,1% mos ravishda) degan xulosaga kelishdi. MS bilan og'rigan bemorlarda toshlarning qayta paydo bo'lishi tez-tez (42,9% va 0%, mos ravishda) kuzatiladi [14]. Semizlik omilining ahamiyati shundan iboratki, urat toshlari bilan og'rigan bemorlarda tana vaznini normallashtirish urat uralitiya va uning qaytalanishining samarali profilaktika usullaridan biri de