KOMPYUTER DASTURLARIDAN AMALIY MASHG‘ULOTLARNI TASHKIL ETISHDA FOYDALANISH

Аннотация

The article discusses the convenience and methods of conducting practical classes virtually using computer programs and shows how to carry out practical classes using the Multisim program. Key words: virtual, program, modeling, practical exercises, electrical circuit, design. Sxemonexnikaga va elektronikaga oid amaliy mashg‘ulotlarni bajarish jarayonida asboblar yetishmasligi, vaqtdan unumli foydalanish kabi muammolar mashg‘ulot maqsadiga erishish jarayonini qiyinlashtiradi. Bunday holatga barham berishning asosiy usullaridan biri amaliy mashg‘ulotlarda hamda laboratoriya mashg‘ulotlarida virtual tarzda bajarish imkonini beruvchi dasturlardan foydalanish hisoblanadi. National Instruments (NI) kompaniyasining Multisim elektron dasturini shunday dasturlar qatoriga kiritishimiz mumkin. Dasturning tarkibida zamonaviy asboblarning mavjudligi oddiydan boshlab juda murakkab bo‘lgan elektron qurilmalarni loyihalash, amaiy mashg‘ulotlarni o‘tkazish imkoniyatini yaratadi. Bunday vosita o‘qitishda ideal bo‘lib hisoblanadi, chunki elementlar va asboblar bo‘yicha har qanday cheklashlarni olib tashlash imkoniyati mavjud. Bundan tashqari NI Multisim dasturi real elektron va o‘lchash asboblari hamda sxemalarning ishlash prinsiplarini o‘rganish uchun trenajyor vazifasini bajarishi ham mumkin [1,2]. Hozirda ushbu dasturdan o‘quv jarayonida amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazishda dunyoning yetakchi mamlakatlari tomonidan samarali foydalanib kelinmoqda [3,4,5]. Ushbu dasturning imkoniyatlaridan Elektr bo‘limiga oid amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari jarayonida ham foydalanish mumkin. Misol tariqasida “Reostat yordamida tok kuchini rostlash” nomli amaliy mashg‘ulotni amalga oshirish jarayonini qarab chiqamiz. Multisim dasturi interfeysi menyu, asboblar paneli va ishchi sohadan iborat (1-rasm). 95 1-rasm. Multisim kompleksining interfeysi. 1.Asboblar panelidan amaliy mashg‘ulot sxemasini tuzish uchun zarur bo‘lgan asboblar tanlab olinadi. 2-rasm. Amaliy mashg‘ulot sxemasini tuzish uchun zarur bo‘lgan asboblar. 2. Dasturning ishchi maydonida asboblarni kerakli joyga joylashtiramiz va ulovchi simlar (sichqonchaning chap tugmasini bosib sudrash orqali chiziladi) yordamida o‘zaro tutashtirib rasmdagidek sxemani tuzamiz. 96 3-rasm. Amaliy mashg‘ulotning prinsipial sxemasi. 3. Tayyor sxemada uzib-ulagich yordamida simulyatsiya jarayonini ishga tushiramiz. Sichqoncha yordamida (“Bo‘sh joy” tugmasi yordamida) kalitni ulaymiz. Reostat surgichini (sichqoncha olib borilganda ko‘rinadi) siljitish orqali tok kuchini rostlaymiz va ampermetr ko‘rsatkichlarini kuzatamiz (4-rasm). 4- rasm. Amaliy mashg‘ulotni bajarish. 4. Reostat surgichini surib qarshilikni o‘zgartiramiz va ampermetr ko‘rsatkichlarini kuzatamiz. Natijalarni jadvalga qayd qilamiz: Reostat surgichining holatlari. 1 2 3 4 5 Tok kuchi (A). Xulosa o‘rnida shuni qayd etish mumkinki, fizika fanini o‘qitishda fizik jarayonlarni modellovchi amaliy kompyuter dasturidan foydalanib amaliy mashg‘ulotlarni bajarish orqali 97 o‘quvchilarning olgan nazariy bilimlarini mustahkamlash va ulardan amaliyotda foydalana olishlarini ta’minlaydi, o‘quvchilarning AKT savodxonligini yanada oshiradi.