BO’LAJAK BOSHLANG’ICH SINF O’QITUVCHILARINING ONA TILI VA O’QISH SAVODXONLIGI FANINI O’ZLASHTIRISHDA SEMIOTIK YONDASHUV SHAKL, METOD VA VOSITALARI

Аннотация

Ushbu maqolada bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarining ona tili va o’qish savodxonligi fanini o’zlashtirishda semiotik yondashuvning shakl, metod va vositalari haqida umumiy ma’lumot yoritib berilgan. Bundan tashqari ularga mos ravishda namuna va misollar ham keltirib o’tiladi. Kalit so’zlar: Semiotik yondashuv, ikona, indeks, simvol, strukturalizm, post strukturalizm, hermenevtika, diskurs tahlili, Ferdinand de Sossyur Semiotik yondashuv — belgilar va ularning tizimlarini oʻrganadigan nazariy yoʻnalish boʻlib, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik, va boshqa sohalarda keng qoʻllaniladi. Semiotik yondashuv har qanday taʼlim darajasida foydalanish imkoniyatlari mavjudligi tufayli katta ahamiyatga ega. Bu har bir shaxsning semantik sohasi va ular uchun ochiladigan madaniyat olami oʻrtasida samarali, oʻzaro taʼsir oʻtkazish imkonini beradi [6]. Semiotik yondashuv ishora tizimlari bilan ishlash boʻyicha bilim, koʻnikma va koʻnikmalarni shakllantirishning uslubiy asosi sifatida o’quvchining ham, oʻqituvchining ham oʻzlashtirishi uchun juda muhim hisoblanadi. Oʻqitishda semiotik yondashuvdan foydalanishga asoslangan fanlararo integratsiya madaniy makonda timsollar mavjudligining umumiy uygʻun manzarasini namoyish etadi va turli fan sohalarini integratsiyalash orqali kadrlar tayyorlashning nazariy va empirik asoslarini boyitish imkonini yaratadi [7]. Semiotik yondashuvda ko‘p turli belgilar shakllari o‘rganiladi. Asosiy shakllari: Ikona: O‘zi ifodalagan narsaga oʻxshashlikka asoslangan belgilar (masalan, rasm, piktogrammalar). Semiotikada “ikona” so‘zi belgilovchi narsa va uning belgilangan ma’nosi o‘rtasida o‘xshashlik borligini anglatadi. Bu tushuncha Charlz Sanders Pirsning semiotik nazariyasiga asoslanadi. U o’zining “Logic as Semiotic: Te Theory of Signs” asarida belgilarning uch asosiy turi: indeks, ikon va simvol sifatida ajratadi[1]. Ikona - o‘xshashlik orqali ma’no ifodalovchi belgidir. Bunda belgining shakli yoki tashqi ko‘rinishi belgilayotgan ob’yekti bilan o‘xshashlik xususiyatiga ega bo‘ladi. Masalan, suratlarda ko‘rinishdagi narsaning aniq o‘xshashligi aks ettirilgan bo‘lib, bu surat ikona rolini o‘ynaydi. Ikona belgilarga misollar: Yo‘l belgilari: Masalan, piyodalar o‘tish joyini belgilaydigan belgi odatda yo‘lakda ketayotgan odamni ko‘rsatadi. Portretlar va rasmlar: Taniqli odamlarning portretlari yoki hayvonlarning suratlari ham ikonaga misol bo‘la oladi. Semiotik yondashuvda ikonalar orqali tushuntiriladigan belgilar turli madaniy va ijtimoiy kontekstlarda ham ishlatiladi. Bu belgilarni tushunish bir xil emas, chunki ma'no berish jarayoni madaniyat va shaxsiy tajriba bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. 102 Shunday qilib, ikona belgilari semiotikada juda muhim va ulardan ko‘plab maqsadlarda, ayniqsa vizual kommunikatsiyada keng foydalaniladi. Indeks: Narsa yoki hodisani bilvosita ifodalovchi belgi. Masalan, tutun yong‘inni anglatishi mumkin. Bu yondashuvda indeksiy belgilash ob'yekt bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘langan bo‘lib, narsa yoki hodisaga ishora qilish orqali anglashiladigan ma'no beradi. Indeks belgilarga misollar: Oyoq izlari: Oyoq izi inson yoki hayvonning bu yerda bo‘lgani haqida belgi beradi. Termometr: Termometrning ko‘rsatayotgan raqamlari haroratning o‘zgarishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lib, u indeks sifatida haroratni bildiradi. Shamolning yo‘nalishi: Daraxtlarning shamol yo‘nalishi bo‘yicha egilishi yoki bayroqlarning qaysi yo‘nalishda hilpirashi shamolning yo‘nalishi haqida ma’lumot beradi. Qon bosimi yoki yurak urish ritmi: Tibbiyotda qon bosimi yoki yurak urish ritmlari insonning sog‘lig‘i holati haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot beradi va indeksiy belgi sifatida ishlaydi. Indekslar ko‘pincha kundalik hayotda bizning voqea va hodisalarga munosabatimizni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri tajriba asosida shakllangan belgilardir. Semiologik tahlilda indeksiy belgilarning ahamiyati shundaki, ular orqali insonlar va ularning atrofidagi voqelik o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishlarni anglash imkoniyati yaratiladi. Simvol: Mavhum tushunchalarni ifodalovchi belgi bo‘lib, u kelishuv asosida ma’no anglatadi (masalan, bayroq yoki madaniy ramzlar). Semiotikada simvol – belgilovchi va belgilangan narsa o‘rtasida kelishilgan yoki madaniy jihatdan shakllangan aloqa orqali bog‘liq bo‘lgan belgi turidir. Simvolning ma’nosi bevosita o‘xshashlik yoki sababiy aloqa orqali anglashilmaydi; aksincha, bu ma’no madaniyat yoki an'analar asosida kelishilgan tarzda shakllangan. Simvol belgilariga misollar: Bayroqlar: Bayroqlar millatlarni ifodalovchi simvolik belgilar bo‘lib, har bir rang va belgi mamlakatning qadriyatlari yoki tarixini anglatadi. Yozuv: Harf va so‘zlar o‘zlari ifodalamoqchi bo‘lgan narsa bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘xshashlikka ega emas, lekin ular simvol sifatida ma’lum bir ma’noni anglatadi Semiologik yondashuvda simvolning ahamiyati Simvol belgilar tili va madaniyatning ajralmas qismi hisoblanadi, chunki ular orqali ma’no va tushunchalarni