IJTIMOIY PEDAGOGIKADA DEVIANT XULQ-ATVOR MUAMMOSI

Аннотация

This article discusses deviant behavior in young people, the tole of the family in the formation of deviant behavior, its development factors, types and our sciantific who have conducted sciantific work in this field are presented. Keywords: Deviation, deviant behavior, dysfunctional, social factor, family factor, personal factor, physiological factor, aggressiveness, anomie. Shaxsni ijtimoiylashtirish, unga jamiyatda qanday xulq-atvorlarni qabul qilish yoki rad etish kerakligini o‘rgatish juda muhimdir. Jamiyatdagi ijtimoiy me'yorlar va axloqiy qadriyatlarni tushunish yoshlar va kattalar orasida deviant xulq-atvorni kamaytirishga yordam beradi. Shunday qilib, ijtimoiy pedagogika ijtimoiy muhitning ta'siriga qarshi kurashishda asosiy vosita bo‘lishi mumkin. Har qanday jamiyatda doimiy e’tiborga muhtoj odamlar bor. Bular o‘z jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlantirishida chetga chiqishi, og‘ishi bor bo‘lgan odamlardir. Ular doim guruh bo‘lib ajralishga ,jamiyat va davlatda ularga nisbatan alohida munosabat shakllangan. Bunday insonlarga nisbatan deviatsiya yoki deviant xulq-atvor so‘zlari ishlatiladi. Deviatsiya deb jamiyatda o ‘rnatilgan huquqiy, ijtimoiy, axloqiy qoida va me’yorlariga mos kelmaydigan xatti- harakat va xulq-atvorlarga aytiladi. Odatda deviant xulq-atvor o‘spirinlik davrida yuzaga keladi. O‘spirinlik davri yoshlik davrlari ichida eng murakkabidir. Uni yana o‘tish davri ham deb ataladi. Kattalar bu davrda bolalarga e’tiborli bo‘lishlari, o‘smirlarni tarbiyalash usullarini to‘g‘ri tanlash va ulardan foydalanishlari kerak. O‘smir psixologiyasi haqida ma’lumotga ega emaslik, oilada tarbiyaning noto‘g‘ri usuldan foydalanish,bola va ota-onalar o‘rtasida konfliklari holatlarni yuzaga kelishi natijada musobatlarga shikast yetadi. Oiladagi salbiy, beshafqat muhit ma’lum turdagi o‘smirlardagi qo‘pollik, yovvoyilik, sovuq munosabat kabi illatlarni paydo bo ‘lishiga zamin yaratadi va ularda atrofdagilarga nisbatan qarama qarshi ruhda harakatlanib, tajavuzkorona buzuvchilar sifatini namoyon qilishadi. Bola baxtli, mustahkam va sog‘lom oilada muloqot qilsa,u o‘ziga va atrof muhitga ishongan, atrofdagi madaniyat me’yorlarini adolatli qabul qiladigan, odobli shaxs sifatida shakllanadi. Bola o‘z kelajagiga ma’lum bir tarzda yo‘naltiriladi. O‘smirlar o‘rtasidagi huquqbuzarlik bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, deviant xulq-atvorga ega bo‘lgan yoshlarning ko‘piligi disfunksional oilalarda tarbiyalangan. Shu sohada amerikalik tadqiqotchilar ijtimoiy psixologiya belgilovchi 5ta asosiy omil aniqlagan. Oilaviy hayot disfunksional sifatida: - o‘ta qattiq otalik intizomi; - onalik nazoratining yetarli emasligi; - otalik mehrining yetishmasligi; 19 - onalik mehrining yetarli emasligi; - oilada hamjihatlikning yo‘qligi omillarning barchasi bolaning oilada ijtimoiylashuv va deviant xulq-atvorga ega shaxsni tarbiyalashga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi kunda o‘smirlardagi deviant axloqning muomala belgilari: - his-hayajonsiz portlashlar; - kattalar bilan janjallar; - kattalarning qoidalari yoki iltimoslarini mensimaslik yoki bajarmaslik; - boshqa odamlarni jo‘rttaga bezor qilish; - o‘z xatolaridan boshqalarni ayblash; - jizzakilikning eng keskin darajasi; - badjahllik,darg‘azablik,qasoskorlik,kek saqlash kabilar; Mamlakatimiz psixolog olimlari tomonidan tarbiyaning buzilishi hamda xulqning og ‘ishiga ta ‘sir etuvchi omillar sifatida quyidagilar keltirilgan. Tarbiya buzilishi va xulq og ‘ishining kelib chiqishiga ta’sir etuvchi omillar: Ijtimoiy omillar. Erkinlik hamda ijtimoiy tartib qoidalardan qochish; qulay sharoit qidirish, hissiy xotirjamlik;o‘ziga past nazar bilan qarash,boshqalarga tobelik; moddiy kam ta’minlanganlikni his qilish, ota-ona xulq- atvoridan uyalish; Oilaviy omillar. Ota-ona, o‘qituvchi, katta va bolalar o‘rtasidagi muloqotdagi muammolar;bolaga kattalar tomonidan diqqat e’tiborning yetishmasligi, ota- onalar bilan farzandlar o ‘rtasidagi o ‘zaro tushunishning yo‘li va ikki tomonlama intilishning yetishmasligi, ota-onalarning o‘g‘il va qiz bolalarga nisbatan qo‘pol muomalada bo‘lishlari; Shaxsiy omillar. Tengdoshlar ,o‘rtoqlar, sinfdoshlari,o‘z-o‘zini tushunmaslik va o‘ziga salbiy munosabat; hayotiy yo ‘nalishlardagi orzu va havaslar;ichki ruhiy yolg‘izlik,o‘zgalarning tushunmasligi; baxtsizlikda qiynalish, shaxsiy qiyinchilik; shaxsiy muvaffaqiyatsizlik, muammolardan havotirga tushish, irodasizlik. Fiziologik omillar. Agressivlik,jahldorlik,asabiylashish va ruhiy zo ‘riqish; bolada ko‘p kasal bo‘lishi qo‘zg‘aluvchanlikning kuchayishi;o‘zini o‘zi boshqara olmaslik; o‘zlashtirishda aqlan qolib ketish; o‘quvchining aqlan zaiflashishi; psixofiziologik va jinsiy tomondan bir xilda rivojlanmaganlik; tug‘ma xususiyat; tug‘ma nuqsonlar; Hozirgi kunda deviant xulq-atvorning quyidagi turlari mavjud: Jinoyatchilik. Biror davlatda o‘rtanilgan qonun va me’yorlarda nisbatan ayrim shaxslarning salbiy munosabat jinoiy faoliyat, mazkur shaxs esa jinoyatchi hisoblanadi. Narkomanlik va ichkilikbozlik.