XALIQ ERTEKLERI HÁM OLARDI ÚYRENIW METODOLOGIYASI

Аннотация

Bul maqalada xalıq ertekleriniń kórkem, mádeniy hám pedagogikalıq áhmiyetin úyreniwge arnalǵan. Xalıq ertekleri xalıq awızsha dóretpeniń áyyemgi hám bay janri bolıp, olar milliy mentalitet, dúńyaǵa kóz qaras, tárbiyalıq hám ruwxıy qádiriyatlardı ańlatadı. Izertlewde xalıq ertekleriniń payda bolıwı, rawajlanıwı, túrleri hám olardıń mazmun-mánisi úyreniledi. Xalıq erteklerin úyreniw arqalı jetkinshektiń ruwxıy tárbiyasın qáliplestiriw, olarda insaniy pazıyletlerdi rawajlandırıw hám dóretiwshilik pikirlew qábiletin asırıw maqset etiledi. Izertlew ádebiyattanıw ilimi, folkloristlik hám pedagogika pánlerine úles qosadı. KEY WORDS: Ertek, metodologiya, Inglis xalıq ertekleri, awızeki xalıq ertekler, janr, folklor. salıstırmalı-tipologiya, strukturalıq-semiotika. Ertekler xalıq dóretiwshiliginiń keń tarqalǵan janrı. Ertekler óziniń janrlıq tábiyatı boyınsha haqıyqıy turmıstan uzaq, onda turmısta ushıraspaytuǵın derlik qıyalıy (fantastikalıq) syujetlerge qurıladı. Inglis xalıq ertekleri, erteklerdiń kishi janrı bolıp, tiykarınan qarım-qatnas hám azı-kem romantikanı óz ishine aladı. Biraq bul ásirese Angliya mámleketi ádebiyatına tiyisli emes. Basqa mámleketlerdiń xalıq erteklerinde de usınday qarım-qatnas hám romantikalıq tábiyatqa iye emes kórinislerdi seziwimizge boladı. Biraq ádebiyatqa beyimlestirilgen variantlarda bul xalıq ertekleri haqqında basqa da romantikalıq túsinikler payda boldı. Haqıyqıy xalıq ertekleri pútkilley ózgesheliklerge iye boladı. Angliya ádebiyatınıń ózine tán tárepi sonda, xalıq ertekleri, dóretpeleri romantikaǵa qaraǵanda, kóbirek yumorlıq sıpatqa iye. Konstrukciyalıq sızıqlar bolsa kem ushırasadı. Jozef Jeykobs 1890-jılı óziniń «Inglis ertekleriniń sóz baslaması»nda Kant-Fabel inglis ertekleriniń «Ápiwayı forması» dep oylaw ushın belgili dáliller bar ekenligin aytıp ótken[ 1,7]. Bul balladalardaǵı sıyaqlı ráwiyat hám qosıq aralaspası bolıp tabıladı. Inglis xalıq ertekleri balladalardın usınday metrikalıq formasında saqlanıp qalmaqta. Angliyada, Shotlandiyada yamasa Arqa Angliyada erteklerdi aytıp beriwdiń ádettegi ballada formasınan basqasha usılların bildiretuǵın túrleri de bar. Ertek - jalǵanlar, goblinler, elfler, trollar, gigantlar hám sóylewshi haywanlar sıyaqlı xalıq qaharmanları, ádette, sıyqırshılar sıyaqlı ótkir waqıyalardıń izbe-izligin óz ishine alıwı múmkin bolgan qıyalıy gúrriń bolıp tabıladı. Ertekler awızeki xalıq erteklerinde de, ádebiy jazba kóriniste de ushırasadı. Onıń tariyxın izertlew qıyın, sebebi tek ádebiy formalar ǵana saqlanıp qalǵan. Bári bir, ádebiy shıǵarmalardıń negizi bolǵan ertekler, janr sıpatında tán alınbaǵan bolsa da, mıń jıllardan berli bar ekenligin dálilleydi. Qaraqalpaq xaliq erteklerinde su’wretlenetuǵın waqıyalar ku’tá qızıqlı, tartımlı, qıyalıy oy-pikirdiń juwmaqlarına qurılǵan, bayanlaw usılı ápiwpayı hám tu’sinikli bolıp keledi. Ertekler sóz óneriniń epikalıq (epos) tu’rine jatadı, kórkem tildiń proza tu’ri menen de, poeziya (qosıq) tu’ri menen de bayanlana beredi. Ertekler mázi qızıq ushın, ermek ushın shıǵarılmaydı, olarda xalıqtıń ásirlik ármanları, tilekleri, jaqsılıq ushın jamanlıqqa qarsı gu’resleri sáwlelengen. Erteklerdi syujetlik qurılısına, tematikasına, mazmunına, obrazlardıń hár qıylılıǵına qaray shártli tu’rde bir neshe tu’rlerge bóliwge boladı. Olardan u’sh tu’ri 20 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo folklorda keńirek tarqalǵan: 1.Qıyalıy ertekler. 2.Turmıs ertekleri.3.Haywanlar haqqında ertekler.[ 2,] Bunday ertekler qaraqalpaq folklorında da kóp ushırasadı. Joqarıda aytıp ótkenimizdey, ertek úsh ásirden kóbirek waqıt dawamında ilimiy izertlew obyekti bolıp, onı úyreniwde hár qıylı qatnas yamasa usıllardan paydalanıladı. Biz folklorlıq shıǵarmalarǵa baǵıshlanǵan shıǵarmalar ishinde eń kóp ushırasatuǵın usıllardı usınıs etemiz. E.M.Meletinskiy folklor ishinde izertlengen erteklerdiń úsh tárepin atap ótedi: 1) genetikalıq, 2) syujetlerdiń rawajlanıwı, 3) ertektiń rásmiy poeziyalıq dúzilislerin úyreniw [3, b. 4]. Bir qansha genetikalıq aspekt sheńberinde izertlewler alıp barǵan ilimpazlar ertek janrı, miften kelip shıǵatuǵının atap ótti. V.Ya. Propp ertek hám ápsana arasındaǵı baylanıs bar ekenligin hám ertektiń sol arqalı kelip shıǵıwı haqqında sóz etip, «Aǵa-inili Grimmler» ertegi diniy sıpatqa iye ekenlıgin tastıyıqlaytuǵının aytadı. Házirgi waqıtta bizge ertek sıpatında jetip kelgen shıǵarma - bul Hind-Evropanıń birlesiwi haqqındaǵı ápsanası bolıp tabıladı. [4, b. 122]. «Ertektiń negizi mifge jaqın»- degen pikirlerge M.N.Makarov, F.I.Buslaev, V.Shvarc, M.Miller hám basqalar da qosılǵan. «Ertekler dúzilisi shıǵarmasında» jazılıwınsha, «Klassikalıq ertek (V.Ya. Propp) miften pútkilley ózgeshe» [4, 14].A.Vann Gennep, B.K.Malinovskiy, F.U.Boaslardıń pikirinshe, ertek ideyalar hám úrp-ádetlerdi sáwlelendiretuģın «kompleks simvolı» degen túsinikti biykarlawǵa urınǵan. Biraq, E.M.Meletinskiydiń pikirinshe, bul háreketler nátiyjeli bolmadı, sebebi «izertlewshiler dáslepki qatnasıqlardı tek tallaw menen