DUSSHI SUW OTXOR BALIQLARDIŃ BALIQSHILIQ XOJALIǴINDAǴI ÁHMIYETI

Аннотация

Bul maqalada balıqshılıq xojalıqlarında keń tarqalǵan otxor balıqlardıń túr quramı,olardıń balıq sanaatındaǵı ornı hám bioekologiyalıq ózgeshlikleri jazılǵan.Sonday-aq FAO shólkemi tárepinen baspaǵa shıǵarılǵan statistik esabatı boyınsha otxor balıqlardıń dúnya dushshı suw xorlarında keyingi jıllar dawamında uslanǵan balıq kólemi boyınsha maǵlıwmatlar berilgen. Tayanısh sózler. Kombikom, biomassa, inkuvatsiya, ekstensiv usul, fitoplankton , fauna, termofil, ekosistema, akvakultura, biokóptúrlilik. Házirde waqıtta tábiyiy jaǵdayda balıq jetistiriwdi jolǵa qoyıw hám balıqlar ushın azıqlıq bazasın qáliplestiriw balıqshılıq tarawı ushın zárúr esaplanadı. Sebebi kópshilik jaǵdayda balıqlarǵa beriletuǵın kombikorm azıǵı balıqlardıń ósip rawajlanıwı ushın jeterli bolmaydı. Háwizlerdegi balıq biomassası ushın jeterli bolmaydı. Yamasa ekonomikalıq bahası qımbat bolıp keledi. Bulardı esapqa alıp ekstensiv usulda balıq jetisitiriwde balıqlardıń túr quramın, azıqlanıwın hám basqada bioekologiyalıq ózgesheliklerin esapqa alıw kerek boladı. Bul balıqlar hárxiylı suw ósimligi, teńiz otı hám hár qıylı suw ósimlikleri sıyaqlı ósimlik materialları menen azıqlanadı. Olardıń awqatlanıw qásiyetleri suw ósimliginiń kóbeyiwin baqlaw hám suw astındaǵı ósimliklerdiń rawajlanıwın úyreniw arqalı teńiz,kól hám dushshı suw ortalıǵı teń salmaqlılıqın saqlawǵa járdem beredi. Dúnya balıqshılıq sanaatında tábiyiy azıq ortalıǵınan paydalanǵan halda otxor balıqlardı jetistiriw keń jolǵa qoyılǵan. Bul balıqlarǵa aq amur (Ctenopharyngodon idella ), aq dóńmańlay (Hypophthalmichthys molitrix) hám shubar dóńmańlay (Aristichthys nobilis) sıyaqlı balıqlardı kiritsek boladı. [1;2;].Bul balıqlar balıqshılıq xojalıqlarında inkuvatsiya texnologiyalarınan paydalanǵan halda jasalma kóbeytiledi. Bul bolsa háwizlerde balıq biomassasın arttıradı hám mol ónim alıw ushın áhmiyetli esaplanadı. Balıqshılıq xojalıqlarında bul balıqlardı jetistiwdi olardıń túr quramına baylanıslı biologiyalıq ózgesheliklerin biliw kerek boladı.Hárbir balıqtıń jasqa baylanıslı erjetiw jası parıqlanadı.Bul topardaǵı balıqlardıń azıqlıq quramı rawajlanıw stadiyasına baylanıslı ózgerip turadı. Yaǵnıy lishinkalıq basqıshınan erjetiw basqıshına ótken bir túrdegi balıqlardıń azıqlıq quramı parıq qılıwı múmkin. Mısal retinde aytatuǵın bolsaq shubar dóńmańlaydıń lishinkalarınıń azıqlıq quramın zooplanktonlar (dafniya, tsiklop. h.t.b) quraydı. Al erjetkenlerinde bolsa fitoplanktonlar (xlorella, xlamidomonada.) úlken rol oynaydı.[2;3]. Birdey ortalıqta, birdey azıq penen azıqlanatuǵın hárxıylı túrge tiyisli otxor balıqlarda kóbeyiw waqtı,dawamlılıǵı hám olardıń shashatuǵın uwıldırıq sanı rawajlanıwı dawamında parıqlanadı. ( keste-1) 118 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Jınısıy Kóbeyiw Uwıldırıq Balıq túri erjetiwi Azıq quramı waqtı sanı jası Aq amur Joqarı dárejeli ósimlikler, ósimlik may-iyun 400 mıńnan 4-5 dánleri, tómen dárejeli suw 1 mln ǵa otları, zooplanktonlar, deyin Aq Jasıl suw otlar, dinoflagellatalar, may-iyul dóńmańlay 3-4 diatomlar, tsianobakteriyalar 1-3 million Tómen dárejeli suw otları,kók- may-iyun 100-200 Shubar 4-5 jasıl suw otlar,zooplanktonlar mıń dóńmańlay Balıqshılıq xojalıqlarında tarqalǵan otxor balıqlar tez erjetiw,kóbeyiw hám ortalıq qolaysız faktorlarına shıdamlı bolǵanlıqtan,mámleketimizde keń túrde baǵılıp kelinbekte.Bul balıqlardıń barlıǵı dushshı suwda jasawshı,jıllı suwdı súyiwshi (termofil) balıqlar esaplanadı. Otxor balıqlar suw ekosistemaları,balıq sanaatındada zárúrli rol oynaydı.Bul topardaǵı balıqlardıń tómendegi eń áhmiyetli qásiyetleri bar. - Akvakulturada: Otxor balıqlar azıqlıq tovar hám turaqlı belok deregi retinde barǵan sayın kóbirek baǵılmaqta. [4;]. Olarǵa talab artıp barıp atır, sebebi qarıydarlar arzan hám sapalı balıq variantların kóbirek satıp alıp atır.Aq dóńmańlay hám aq amur sıyaqlı túrlerdi qadaǵalaw etiletuǵın ortalıqta kóbeytiw múmkin. - Ekosistema teńsalmaqlılıǵı: Tábiyiy ortalıqta hám suw ósimliklerinde baǵıw arqalı otxor balıqlar teńiz hám dushshı suw ekosistemasında teńsalımaqlıqtı saqlaydı. Bul teń salmaqlılıq balıqshılıq xojalıqlarında tikkeley bolmaǵan halda basqa balıq túrleri hám ulıwma biologiyalıq kóptúrliliktiń aman qalıwı ushın zárúr bolıp tabıladı. -Azıqlantırıw ámeliyatı:Balıq sanaatı otxor balıqlardıń biologiyası hám ekologiyasın úyreniwden payda kóredi.Sebebi bul azıqlıq deregin jaqsıraq qáliplestiriw hám turaqlı ámeliyatqa engiziwge múmkinshilik beredi. Jasalma azıqlıqlardı paydalanıw ornına ósimlik dereklerinen paydalanıw,balıq ónimlerine bolǵan talaptı qandırıw hám artıqsha shıǵındı kemeytiwge járdem beredi. - Biologiyalıq kóptúrlilikti asırıw: Suw háwizlerinde otxor balıqlardıń bar ekenligi turaqlı ekosistemalar ushın zárúr bolǵan biokóptúrlilikti asırıwı múmkin.Bul kóptúrlilik balıq jetistiriwde jańa múmkinshilikler jaratıwı,ulıwma fauna hám floristik túr quramın jaqsılawı múmkin. - Ekonomikalıq áhmiyeti: Kóplegen otxor balıq túrleri balıq sawdası hám balıqshıqlıq xojalıqlarınd