JINOYATLARNI OCHISH VA TERGOV QILISHNING TAKTIK-KRIMINALISTIK TA’MINOTI METODLARI TUSHUNCHASI HAMDA TIZIMI

Аннотация

Mazkur maqola doirasida taktik-kriminalistik metodlarning asosiy mazmuni, jinoyatlarni ochishda va tergov qilishda ularning ahamiyati o‘rganildi. Taktik- kriminalistik metodlar tushunchasining kelib chiqishi, unga nazariyachi va amaliyotchi olimlarning yondashuvi tahlil qilindi. Taktik-kriminalistik metodlarning jinoyatchilar yoki guvohlar bilan ishlash amaliyotda samarali jihatari bayon etildi. Kalit so‘zlar: jinoyatchilikka qarshi kurash, jinoyatlarni ochish, tergov qilish, metod, taktik-kriminalistik ta’minot metodlari, texnik-kriminalistik ta’minot, kriminalistik ta’minot. “Metod” tushunchasi ikki nuqtai nazardan ko‘rib chiqilishi mumkin, chunki metod bilim olishning qonuniyatlarini aks ettiradi: 1) nazariy 2) amaliy. G.A. Zorin ta’kidlashicha, metodni “muhandislik modeli sifatida ko‘rish mumkin, u ishlab chiqish va amaliy foydalanish jarayonida doimiy ravishda batafsil tavsiflanadi, aniqlanadi, takomillashtiriladi va maxsus vositalar bilan to‘ldiriladi”.1 Har qanday metod faqat harakatlar ketma-ketligini amalga oshirish orqali amaliyotda bajarilishi mumkin, bu harakatlarning yig‘indisi esa uning mohiyatini aks ettiradi. Faqat shundagina uning real haqiqatni bilib olish usuli sifatidagi funksiyasi namoyon bo‘lishi mumkin, bu o‘z navbatida bilish obyekti haqidagi kerakli ma’lumotni olishga qaratilgan. Metod - bu ma’lum bir maqsadga erishish uchun tabiat va ijtimoiy hayotdagi hodisalarni tadqiq etish usullari. Har qanday fanlar kabi kriminalistika ham tabiat va jamiyat voqeliklarini hamda predmetlarni bilishning umumfalsafiy va mantiqiy usullariga suyanadi. Lekin har bir fan o‘zi tekshiradigan jabhalarning mohiyati va tadqiq qilishning maqsad – vazifalariga xos bo‘lgan turli muayyan uslublardan foydalanadi, shuningdek yangi uslublar yaratadi.2 Kriminalistikada turli xil metodlar qo‘llaniladi, ularni tasniflashda, eng avvalo, kriminalistikaning fan va amaliyot borasidagi metodlarini farq qilish kerak. Ulardan foydalanish imkoniyatlari tergov harakatlarini amalga oshirish maqsadi, shart-sharoiti va usullari bilan belgilanadi. Hozirgi kungacha kriminalistika metodlarining mohiyati va tizimlashtirilishi masalalari munozarali bo‘lib qolmoqda. R.S. Belkin falsafiy nuqtai nazar asosida xususiy fanlar metodlari haqidagi qarashlarga tayanib, kriminalistika metodlari tizimini shakllantirdi. N.A. Selivanovning fikriga ko‘ra, kriminalistika metodlari tizimi to‘rtta elementdan iborat: 1. Materialistik dialektika; 2. Umumiy metodlar; 3. Xususiy metodlar; 4. Maxsus metodlar. 1 Зорин Г.А. Тактический потенциал следственного действия. - Мн., 1989.-С.9. 2 Kriminalistika. Darslik. Mualliflar jamoasi. –Toshkent: Toshkent davlat yuridik universiteti, 2018, – 13-bet. 25 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Selivanov xususiy metodlarga boshqa fanlarda qo‘llaniladigan metodlarni kriminalistikada qo‘llashni kiritgan. Maxsus metodlar esa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri kriminalistika tomonidan ishlab chiqiladigan metodlar sifatida belgilangan.3 Taktik-kriminalistik metodlarining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash ushbu usullarning jinoyatlarni ochish va tergov qilishda taktik vazifalarni hal qilish usullari ekanligi bilan asoslanadi. Taktik vazifalar jinoyat haqidagi kriminalistik ahamiyatga ega bo‘lgan ma’lumotlarni uning shaxsiy tashuvchilaridan — ongli bo‘lgan odamlardan bilib olish zarurati bilan bog‘liqdir. Bunday vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish uchun tergovchi yoki operativ xodim taktik usullardan foydalanadi, ya’ni taktik-kriminalistik metodlarni qo‘llaydi. Ushbu usullar jinoyatni ochish va tergov qilish jarayonida mustaqil funksiyalarni amalga oshiradi va mazkur faoliyatning ishtirokchilariga yo‘naltirilgan taktika ta’sirini amalga oshirish usullari sifatida xizmat qiladi. Taktik-kriminalistik metodlar inson psixik faoliyati qonuniyatlariga asoslanganligi sababli, ushbu usullar tizimining mazmunini aniqlashda psixologiyada shaxsga ta’sir ko‘rsatish usullari bo‘yicha ishlab chiqilgan yondashuvlarni o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Psixologiya fanida shaxs va guruhga psixologik ta’sir ko‘rsatish usullarining ilmiy va amaliy ahamiyati ta’kidlanib, bu borada muayyan bilimlar to‘plangan. Taktik-kriminalistik metodlar — bu jinoyatlarni fosh qilish va tergov qilish jarayonida qo'llaniladigan usullar bo'lib, ular maxsus psixologik, taktika va texnik vositalar orqali jinoyatchilar yoki guvohlar bilan ishlashda samarali yordam beradi. Ushbu metodlar turli holatlarda qo'llaniladigan xususiyatlarga ega bo'lib, ular jinoyatni aniqlash va tekshirish uchun zarur bo'lgan axborotlarni olish uchun ishlab chiqilgan. Taktik-kriminalistik metodlarning asosiy maqsadi – bu jinoyat haqida to'liq va ishonchli ma'lumotlarni yig'ishdir. Ular, asosan, jinoyatni fosh qilish jarayonida quyidagi ikki asosiy yo'nalishda amalga oshiriladi: 1. Psixologik usullar: Bu usullar shaxslar bilan ishlashda, ularning psixologik holatini, qarorlar qabul qilishdagi instinktlari va motivatsiyalarini tahlil qilishda qo'llaniladi. Masalan, shaxsn