QARAQALPAQ TILINDE TAǴAM ATAMALARINIŃ LINGVISTIKALIQ ANALIZI

Аннотация

This article is designed to study the names of food in the Karakalpak language and their lexical-semantic features. Food names are not only a part of everyday life, but also a means of reflecting the history, customs and cultural characteristics of a society. The article shows the process of national identification of the Karakalpak people through culinary culture and food names, which are considered as the main indicators reflecting the historical and economic life of the population. As a result of the linguistic analysis of the food lexicon in the Karakalpak language, it is intended to reveal the importance of the interdependence between language and culture. 32 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Keywords: Food names, lexicology, cultural identity, ethnolinguistics, culinary culture, linguistic analysis, semantics, dialect, gastronomy, morphology, dialect, literary language, lexicon. Azıq-awqat insan ómiriniń ajıralmaytuǵın bólegi bolıp, ol tek tirishilik ushın emes,al mádeniy dástúrler, social baylanıslar hám jeke ózlikti ańlatıw quralı retinde de áhmiyetli bolıp tabıladı. Búgingi kúnde azıq-awqat jáne onıń atamaların úyreniw túrli ilimiy tarawlarda aktual bolıp, bul bolsa azıq-awqat mádeniy identifikaciyasın qáliplestiriwdegi ornın kórsetip atır. Til bul procesde tiykarǵı ról oynaydı, sebebi ol mádeniy qádiriyatlar, social qatnaslardı sáwlelendiriw menen birge olarǵa tásir kórsetedi. Taǵam bul ápiwayı taǵamlıq mániste emes, al mádeniyat, tariyx hám dástúrlerge ashılatuǵın ayna. Hár bir jámiyet óz taǵamların xarakteristikalaw ushın ayrıqsha atamalar, ingredientlerden baslap tayarlaw usıllarına shekem bar bolıp, bul atamalar adamlar ortalıǵı hám bir-birleri menen qanday qatnasda bolıwları haqqında lingvistikalıq maǵlıwmatlardı bayanlaydı. Taǵam menen baylanıslı sózler sol mádeniyatlar menen birge óz dúnyasın qanday qabıllawı hám taypaǵa ajıratıwı haqqında qızıqlı maǵlıwmat beredi. Turkiy tiller shańaraǵınıń bir bólegi bolǵan qaraqalpaq tili, bul aymaqtıń kóshpeli hám awıl xojalıǵı turmısın sáwlelendiriwshi taǵam atamalarına bay leksikonǵa iye. Kóplegen atamalar tariyxıy óz-ara qatnaslar hám ulıwma mádeniy baylanıslar sebepli qońsılas tillerdiń tásiri kórinip turadı. Zamanagóy izertlewler taǵam atamalarınıń etnolingvistikalıq táreplerine kóbirek itibar qaratıp, olardıń mádeniy ayrıqshalıqtı qáliplestiriwdegi róli menen shuǵıllanbaqta. Oraylıq Aziyalı ilimpazlar taǵam atamaları hám sonday-aq social ierarxiya, dástúrler hám jergilikli dialektikalıq ózgerisler boyınsha ilimiy jumıslar menen shuǵıllanbaqta. Qaraqalpaq taǵam atamaları xalıqtıń mádeniyatı hám til bilimi menen tikkeley baylanıslı bolıp, olar tek ǵana awqatlanıw mánisinde emes, al xalıqtıń tariyxıy, sociallıq hám mádeniy ómirin sáwlelendiredi. Taǵam atamaları leksikalıq birliklerden quralıp qoymastan, al xalıqtıń turmısı, úrp-ádetleri hám mádeniyatın óz ishine jámlegen til birliklerinen de jasaladı. Hár bir xalıqtıń asxana mádeniyatı onıń tariyxı, turmıs tárizi hám úrp-ádetlerin sáwlelendiriwshi áhmiyetli derek. Qaraqalpaq taǵam atamaları leksikalıq tárepten 33 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 01, 2025. YANUARY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 túrli elementlerdi qamtıydı. Bul atamalar tariyxıy tárepten úyrenilgende kóplegen tariyxıy ózgerislerdi óz ishine aladı. Orta Aziya aymaǵında jasawshı xalıqlar arasındaǵı mádeniy baylanıslar, sawda hám migraciyalar arqalı, taǵam atamaların hám olardıń quramı ózgeriste bolıp kelgen. Qaraqalpaq tilindegi taǵam atamaları kóbinese qońsılas xalıq tilleri menen uqsaslıqlarǵa iye bolsa da, ayırımları qaraqalpaq milliy mádeniyatına tán bolǵan elementlerdi óz ishine aladı. Bul, óz gezeginde, til hám mádeniyat arasındaǵı baylanıslardı tereńirek úyreniwge múmkinshilik beredi. Sońǵı dáwirlerde jámiyetlik-siyasiy, sotsiallıq-ekonomikalıq turmıstıń túpkilikli ózgeriwi hám rawajlanıwı tiykarında sózlik quramda social-ekonomikalıq, sonıń ishinde taǵam atamaları da kún sayın payda bolıp, tilimizge basqa tillik yaǵnıy ózlestirmeler sıpatında kirip atırǵanlıǵın bayqaymız. Bunıń baslı sebebi adamlardıń hám jámiyetimizdiń turmıslıq rawajlanıwı barısında basqa xalıqlar menen ekonomikalıq, doslıq múnásibetleri menen baylanıslı bolıp esaplanadı. Búgingi kúnde qaraqalpaq ádebiy tiliniń qáliplesip, rawajlanıp atırǵan bul dáwirde oǵan ele de jańasha ilimiy kóz-qaraslar menen qarawdı, ilimiy hám ámeliy jaqtan túrlishe mashqalalardı tereńirek úyreniwdi talap etedi. Olardıń biri taǵam atamaları bolıp ol qaraqalpaq tiliniń leksika tarawınıń izertlew obiekti. Tilimizde taǵam atamaları da bul eń dáslepki mánisi boyınsha - atama yaǵnıy sóz. Sóz bul til birligi bolıp tildiń hár qıylı tarawlarında hár qıylı usıl hám baǵdarlarda izertlenedi. Qaraqalpaq tilinde taǵam atamaları filologiyanıń aktual izertlew baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı. Bul temanıń aktuallıǵı já