O‘ZBEK INGLIZ TILI O‘RGANUVCHILARINING NUTQIDA PRAGMATIK TRANSFER

Аннотация

Ushbu tadqiqot o‘zbek ingliz tili o‘rganuvchilarining nutqida pragmatik transferni o‘rganadi. Pragmatik transfer — bu o‘rganuvchilar o‘z ona tilidagi pragmatik strategiyalarni ingliz tilida qo‘llash jarayonidir. Tadqiqotda 50 nafar A2-B1 darajasidagi o‘zbek talabalari ishtirok etdi, ularning ingliz tilidagi xatoliklari va pragmatik transfer holatlari tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek o‘rganuvchilari ingliz tilida bevosita nutq aktlarini ishlatishga moyil, bu esa xushmuomalalikning buzilishiga olib keladi. Bundan tashqari, tarjima asosidagi xatolar va xushmuomalalik strategiyalarining yetishmasligi ham keng tarqalgan. Tadqiqot pragmatik kompetentsiyani rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar berib, ingliz tilini o‘rgatishda madaniy farqlarni hisobga olishning ahamiyatini ta’kidlaydi. Keywords: Pragmatik transfer, pragmatik xatolar, ingliz tili, o‘zbek tili, nutq aktlari, xushmuomalalik strategiyalari, madaniyatlararo farqlar, pragmatik kompetentsiya, til o‘rganish.  INTRODUCTION Pragmatik transfer – bu biror tilni o‘rganuvchilarning o‘z ona tili va o‘rganilayotgan til o‘rtasidagi pragmatik farqlarni qanday qabul qilishi va ularga qanday munosabatda bo‘lishi jarayonidir. Ingliz tilini o‘rganayotgan o‘zbek tilida so‘zlashuvchi shaxslar ko‘pincha ona tilidagi pragmatik me’yorlarini ingliz tilida qo‘llashadi, bu esa noto‘g‘ri tushunish va kommunikativ muvaffaqiyatsizliklarga olib kelishi mumkin. O‘zbek va ingliz tillari o‘rtasida xushmuomalalik, nutq aktlari va boshqa pragmatik elementlarning farqlari til o‘rgatishda va o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek tilida xushmuomalalik ko‘proq tilning rasmiy va norasmiy shakllariga asoslanadi. Masalan, o‘zbek tilida kimgadir iltimos qilishda odatda “Iltimos”, “Sizni hurmat qilgan holda” kabi xushmuomalalik elementlari ishlatiladi. Ingliz tilida esa ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘rovlar ishlatiladi, masalan: “Give me the pen, please.” Bu farqlar pragmatik transferga olib keladi, chunki ingliz tilini o‘rganuvchilar o‘z ona tilidagi odatlarni ingliz tilida bevosita qo‘llashadi. Pragmatik transferning o‘ziga xos xususiyatlari va turlari til o‘rganish jarayonida aniqlanishi kerak. Bu borada Brown va Levinsonning (1987) xushmuomalalik nazariyasi, shuningdek, Thomas (1983) pragmatik muvaffaqiyatsizlik nazariyasi keng qo‘llaniladi. Brown va Levinson (1987) xushmuomalalikni global va madaniy o‘zgaruvchilar sifatida qarab, til o‘rganish jarayonida pragmatik transferning qanchalik samarali yoki nosamarali bo‘lishi haqida tushuncha beradilar. Shuningdek, o‘zbek tilida xushmuomalalik va nutq aktlari ancha rasmiy va o‘ziga xos bo‘lib, ingliz tilida esa ko‘proq soddalashtirilgan va kontekstga mos keladigan shakllar ishlatiladi. Shunday qilib, o‘zbek ingliz tili o‘rganuvchilarining nutqidagi 119 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo pragmatik transferni o‘rganish nafaqat til o‘rganish jarayoniga, balki madaniyatlararo muloqotning samarali o‘tishiga ham yordam beradi. Ushbu tadqiqotda, o‘zbek ingliz tili o‘rganuvchilarining pragmatik transferi tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi – o‘zbek tilidagi pragmatik me’yorlarning ingliz tiliga qanday ta’sir ko‘rsatishini va bu jarayonda yuzaga keladigan xatoliklarni aniqlashdir. Natijada, pragmatik transferning sabablari va uning til o‘rgatishdagi ahamiyati tushuntiriladi.  METHODS Ishtirokchilar. Tadqiqotda o‘zbek tilini o‘rganayotgan ingliz tilidagi 50 nafar o‘quvchi ishtirok etdi. Ular B1 va A2 darajasidagi til o‘rganuvchilari bo‘lib, barcha ishtirokchilar o‘zbek tilini ona tili sifatida biladi. Ishtirokchilar yosh jihatidan 18 dan 25 gacha bo‘lib, ular oliy ta’lim muassasalarida ta’lim olayotgan talabalar hamda til o‘rganish kurslarida qatnashayotgan yosh o‘quvchilardir. Tadqiqotda ishtirok etganlarning 60 foizi ayollar, 40 foizi esa erkaklardir. O‘quvchilar ingliz tilini boshlang‘ich yoki o‘rta darajada o‘rganayotgan bo‘lib, ularga ingliz tilida oddiy va murakkab nutq aktlarini bajara olish imkoniyati berildi. Ma’lumot yig‘ish usullari Ma’lumot yig‘ish jarayonida quyidagi metodlar qo‘llanildi: 1. So‘rovnoma (Survey) So‘rovnoma ingliz tilidagi turli nutq aktlarini bajarishga asoslangan. Ishtirokchilarga ingliz tilida turli vaziyatlarda xushmuomalalik, iltimos qilish va rad qilish kabi nutq aktlarini bajarish topshirildi. So‘rovnomada o‘zbek tilidagi nutq aktlari bilan ingliz tilidagi javoblar orasidagi farqlarni aniqlash maqsad qilindi. Misol uchun, o‘quvchilarga quyidagi savol berildi: Siz do‘stingizdan kitobni iltimos qilish uchun qanday so‘zlardan foydalanasiz? Bu savolga javob berishda o‘quvchilardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki xushmuomalalik bilan iltimos qilishni aytib berish so‘raldi. Yozma topshiriqlar (Written Tasks) O‘quvchilarga yozma topshiriqlar berildi, ularda turli pragmatik xatolarni aniqlash imkoniyati yaratildi. Ular o‘zbek tilida iltimos, taklif va rad qilish kabi nutq aktlarini ingliz tiliga tarjima qilishlari kerak edi. Bu topshiriqlar orqali tarjima asosidagi pragmatik xato