GLOBALLASHUV SHAROITIDA SIYOSIY MAQSADLARDA MAMLAKAT IQTISODIYOTIDAN FOYDALANISHNING SALBIY OQIBATLARI

Аннотация

Globallashuv jarayonida siyosat va iqtisodiyot bir-biriga tobora bog‘lanib bormoqda. Davlatlar o‘zlarining siyosiy maqsadlarini amalga oshirishda iqtisodiy vositalardan foydalanishni afzal ko‘radilar. Biroq bu jarayon qisqa muddatda muvaffaqiyat keltirgan bo‘lsa- da, uzoq muddatli ijtimoiy va iqtisodiy salbiy oqibatlarga olib keladi. Globallashuvning asosiy tamoyillari erkin savdo, resurslarga teng huquqli kirish va texnologik taraqqiyotga asoslangan. Ammo, iqtisodiy vositalardan siyosiy qurol sifatida foydalanish ushbu tamoyillarni buzadi. Misol sifatida iqtisodiy sanksiyalar, valyuta manipulyatsiyalari va savdo urushlarini ko‘rishimiz mumkin. Maqolada ushbu hodisalarning salbiy oqibatlari chuqur tahlil qilinadi. Kalit so’zlar: iqtisodiy sanksiya, geosiyosiy maqsadlar, iqtisodiyotni cheklash, global ta’minit zanjiri, geosiyosiy bo’linish, energetika quroli. 1. Siyosiy maqsadlarda iqtisodiyotdan foydalanishning mohiyati Siyosiy maqsadlarda iqtisodiy vositalardan foydalanish davlatlar tomonidan o‘z geosiyosiy maqsadlarini amalga oshirishda qo‘llaniladigan strategik choralardir. Bu chora- tadbirlarning quyidagi asosiy shakllari mavjud: 1.1. Iqtisodiy sanksiyalar Iqtisodiy sanksiyalar – bir davlat yoki davlatlar guruhi tomonidan boshqa davlatga siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy bosim o‘tkazish maqsadida qo‘llaniladigan iqtisodiy cheklovlar to‘plamidir. Ular odatda siyosiy kelishmovchiliklarni hal qilish, inson huquqlari buzilishiga qarshi chora ko‘rish yoki xavfsizlik tahdidlarini kamaytirish uchun ishlatiladi. Sanksiyalarning turlari: 1. Savdo sanksiyalari: o Muayyan tovarlar yoki xizmatlarning eksporti va importini cheklash. Masalan, AQShning Eron neft eksportiga qo‘ygan sanksiyalari Eron iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Quyida ushbu sanksiyalar haqida batafsil ma’lumot beraman: Sanksiyalarning kiritilishi va yillari  2012-yil: AQSh va Yevropa Ittifoqi Eronning yadro dasturi tufayli neft eksportiga qarshi sanksiyalar joriy etdi. Bu sanksiyalar Eron neft eksportini kuniga 2,5 million barreldan 1 million barrelgacha qisqartirdi.  2015-yil: Eron va xalqaro hamjamiyat o‘rtasida Yadro kelishuvi (JCPOA) imzolandi, natijada sanksiyalar yumshatildi va Eron neft eksporti tiklana boshladi.  2018-yil: AQSh prezidenti Donald Tramp JCPOAdan chiqishini e’lon qildi va Eron neft eksportiga qarshi sanksiyalarni qayta tikladi. Bu sanksiyalar 2018-yil noyabr oyida kuchga kirdi. Eron ko‘rgan zarar 118 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si  Iqtisodiy yo‘qotishlar: Sanksiyalar natijasida Eron neft eksporti sezilarli darajada kamaydi, bu esa mamlakatning asosiy daromad manbaiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 2012-yildagi sanksiyalar davrida Eron kuniga taxminan 60 million dollar daromadini yo‘qotgan. 2018-yilda sanksiyalar qayta tiklangach, Eronning neft eksporti kuniga 2,5 million barreldan 300 ming barrelgacha tushib ketdi, bu esa kunlik daromadning sezilarli qisqarishiga olib keldi.  Iqtisodiy o‘sishning pasayishi: Sanksiyalar tufayli Eron iqtisodiyoti 2018 va 2019- yillarda pasayish kuzatdi. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining ma’lumotlariga ko‘ra, 2019-yilda Eron iqtisodiyoti 9,5% ga qisqargan. Sanksiyalarga qo‘shilgan va qo‘shilmagan davlatlar  Qo‘shilgan davlatlar: AQShning sanksiyalariga Yevropa Ittifoqi davlatlari, Kanada, Avstraliya va Yaponiya kabi mamlakatlar qo‘shildi. Ular Eron neftini import qilishni to‘xtatdilar yoki sezilarli darajada qisqartirdilar.  Qo‘shilmagan davlatlar: Xitoy, Hindiston va Turkiya kabi davlatlar Eron neftini import qilishni davom ettirdilar, garchi ba’zilari import hajmini kamaytirgan bo‘lsalar ham. Masalan, Xitoy Eron neftining asosiy xaridori bo‘lib qoldi. 2. Moliyaviy sanksiyalar: Cheklovlar bank tranzaksiyalariga, xalqaro moliya tizimiga kirish imkoniyatiga taalluqli bo‘ladi. Masalan, 2012-yilda Eron yadro dasturi tufayli SWIFT tizimidan uzib qo‘yilgan edi. Bu chora Eron iqtisodiyotiga katta zarar yetkazdi, chunki mamlakat xalqaro to‘lovlarni amalga oshira olmay qoldi. 2016-yilda yadro kelishuvi (JCPOA) imzolangach, Eron yana SWIFT tizimiga qayta ulandi. Rossiya: 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi ortidan AQSh va Yevropa Ittifoqi Rossiyaning ayrim banklarini SWIFT tizimidan uzib qo‘yish choralarini ko‘rdi. Bu chora Rossiya banklarining xalqaro moliyaviy operatsiyalarini sezilarli darajada chekladi. 3. Aktivlarni muzlatish: o Sanksiya ostidagi shaxslar yoki tashkilotlarning xorijdagi moliyaviy aktivlari muzlatiladi. Rossiya iqtisodiyotining muhim sohalarida yetakchilik qiluvchi oligarxlar sanksiyalar ostiga tushgan. Ulardan ba’zilari: 4. Roman Abramovich – "Evraz" kompaniyasi asoschilaridan va sobiq "Chelsea" futbol klubi egasi. 5. Alisher Usmonov – Metallurgiya va telekommunikatsiya sohalarida yirik sarmoyador. Uning yaxtasi musodara qilingan. 6. Gennadiy Timchenko – Energetika va tabiiy resurslar sohasida yirik tadbirkor. 7. Oleg Deripaska – "Rusal" alyuminiy kompaniyasining asoschisi. 8. Vladimir Potanin – "Norilsk Nickel" komp