JADID MA'RIFATPARVARLARINING O'LKA IJTIMOIY-MA'NAVIY HAYOTIDA TUTGAN O'RNI

Аннотация

This article presents information about the national, cultural and educational revival that began among the peoples of Central Asia, the Caucasus, and Central Siberia, which were considered a Russian colony in the late 19th and early 20th centuries, manifested itself as the Jadid movement, the Jadids of Turkestan put forward the idea of liberating the people, reforming the principles of the situation, spreading enlightenment to the people, and achieving national autonomy, and the Jadids sought ways to renew and elevate society through national unity and spiritual and educational reforms. Key words: New, enlightenment, new method, national uplift, press, autonomy, national idea, "Behbudiya", "Turan", teaching house, "Debate". Kirish. Jadidchilik ma’rifatparvarlik harakati XIX asrda vujudga kelgan ommaviy ma’rafiy harakat hisoblanadi. Jadid so’zi arabcha “yangi” degan ma’noni anglatadi. Jadidchilik harakatining bosh g’oyasi xalqni ma’rifatli qilish orqali mustamlaka zulmidan ozod qilishga 42 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si qaratilgan ma’rifatparvarlik harakatidir.Bu harakatning yorqin namoyondalari Mahmudxo’ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Isoqxon Ibrat, Sadriddiy Ayniy, Abdurauf Fitrat va boshqa bir qator ziyolilar hisoblanadi. Jadidlar o’z milliy dasturlarida tarbiya masalalariga keng o’rin beradi. O’zlari ochgan yangi usul jadid maktablarida ham o’quvchilar tarbiyasiga alohida e’tibor qaratishgan. Jadidlar maktabni tarbiya maskani deb hisoblashgan. Tarbiya inson dunyoga kelgan kunidan to umrining oxirigacha davom etadiga uzluksiz jarayondir. Jadidlar tom ma’noda ma’naviy, ma’rifiy tarbiya g’oyasining targ’ibotchilaridir. Ularning asarlarida ilgari surilgan ta’lim-tarbiyaga oid fikrlar milliy ma’naviyatimizning rivojlanishida qimmatli manbalar sanaladi. Jadidlar asarlari bugungi kun yoshlari uchun ibrat maktabi desak adashmaymiz. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA (ЛИТЕРАТУРА И МЕТОДОЛОГИЯ / LITERATURE REVIEW) Taniqli jadid marifatparvari, birinchi o’zbek pedagogi Abdulla Avloniyning tarbiyaga bergan ta’rifi jadidchilik faoliyatida tarbiya masalalari nechog’liq yuksak o’rin tutganidan dalolat beradi “ Alhosil tarbiya biz uchun yo hayot yo mamot,yo najot yo halokat, yo saodat yo falokat masalasidir”. Tarbiya masalasi bugungi kunda ham dolzarb masala hisoblanadi. Jadidchilar orasida A.Avloniy o’z faoliyati davomida tarbiya masalariga juda keng o’rin ajratadi. Avloniy o’zi yaratgan asarlarda ta’lim bilan bir qatorda tarbiyaga ham alohida e’tibor qaratish lozimligini ta’kidlaydi. Uning “ Turkiy guliston yoxud Axloq” asari aynan tarbiya masalalariga bag’ishlangan. A. Avloniy tarbiya doirasini keng ma’noda tushunadi, uni faqat axloq bilan chegaralab qo’ymaydi, balki tarbiya vatanga sadoqat, el-yurtga hurmat kabi insoniy fazilatni ham o’zida mujassamlashtiradi, degan g’oyani ilgari suradi. Avloniy bola tarbiyasini nisbiy ravishda 4 bo’limga ajratadi: 1. Tarbiyaning zamoni; 2. Badan tarbiyasi; 3. Fikr tarbiyasi; 4. Axloq tarbiyasi va uning ahamiyati haqida so’z yuritadi. “Tarbiyaning zamoni” bo’limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini, bu ishga hammani, ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini ta’kidlaydi. Avloniy bolalarda axloqiy xislatlarning tarkib topishida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va atofidagi kishilar muhim omil bo’lib xizmat qilishini aytib o’tadi. Shuningdek, Avloniy tarbiya masalasida so’z yuritib, “ Agar bir kishi yoshligida nafsi buzilib, tarbiyasiz, axloqsiz bo’lib o’sdimi, bunday kishilardan yaxshilik kutmoq, yerda turib yulduzlarga qo’l uzatmak kabidir” ,- deydi. “ Turkiy guliston yoxud axloq” asari axloqiy, ta’limiy va tarbiyaviy asardir. Avloniyning fikricha, “Tarbiya xususiy ish emas, milliy, ijtimoiy ishdir. Har bir xalqning taraqqiy qilishi, davlatlarning qudratli bo’lishi avlodlar tarbiyasiga ko’p jihatdan bog’liq”. Jadidlarning yana bir yorqin vakili Abdurauf Fitrat xalqni ma’rifatli qilishda ta’lim-tarbiya masalari juda muhim deb hisoblagan. Fitrat o’z asarlarida Buxorodagi barcha maktablarni keltirib o’tadi, ammo ta’lim- tarbiya berish axloqiy sifatlarni shakllantirishda hech qanday ahamiyati qolmaganini aytib o’tgan . Fitrat maktabni tarbiya o’chog’i deb hisoblagan, maktabni jamiyat hayotini rivojini ta’minlovchi asosiy manbalardan biri ekanligini ta’kidlagan. NATIJALAR VA MUHOKAMA (РЕЗУЛЬТАТЫ И ОБСУЖДЕНИЕ / RESULTS AND