MARKAZIY OSIYODA ENERGETIKA SOHASIDAGI NIZOLARNI HAL QILISHDA ARBITRAJNING O'RNI

Аннотация

This article presents important issues and proposals on the importance of arbitration institutions in resolving disputes arising in the energy sector, i.e., disputes arising between states, contractual and non-contractual disputes in the countries of Central Asia such as Uzbekistan, Kazakhstan, Turkmenistan, Tajikistan, and Kyrgyzstan, as well as their importance in resolving disputes. Keywords: ADR, Arbitration, Energy sector, Central Asia, dispute resolution, Specialized arbitration institutions Annotatsiya: Ushbu maqolada, Markaziy Osiyo davlatlari hisoblanuvchi O‘zbekiston, Qozog‘iston, Turkmaniston, Tojikiston va Qirg‘iziston davlatlarida energetika sohasida kelib chiquvchi nizolarni, ya’ni, davlatlar o’rtasida kelib chiquvchi nizolar, shartnomaviy hamda noshartnomaviy nizolarni hal qilishda arbitraj institutlari hamda nizolarni hal qilishda ahamiyati to’g’risida muhim masalalar va takliflar keltirilgan. Kalit so‘zlar: ADR, Arbitraj, Energetika sektori, Markaziy Osiyo, nizolarni hal qilish, Ixtisoslashgan arbitraj institutlari Аннотация: В данной статье представлены важные вопросы и предложения об арбитражных институтах при разрешении споров в энергетической сфере, то есть споров, возникающих между государствами, договорных и недоговорных споров, а также их важности при разрешении споров в странах Центральной Азии - Узбекистане, Казахстане, Туркменистане, Таджикистане и Кыргызстане. Ключевые слова: АУС, Арбитраж, Энергетический сектор, Центральная Азия, разрешение споров, специализированные арбитражные учреждения 150 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Kirish. Qadimdan hammaga ma’lumki, Markaziy Osiyo davlatlarining strategik joylashuvi boshqa mintaqalarga nisbatan energiya resurslariga, ya’ni neft va gaz, elektr energiya, atom energiyasiga boy joylashuvda joylashganligi, hamda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida energetika sohasida o‘zaro hamkorlik ham juda rivojlangan hisoblanadi. Shu bilan birga, qo‘shni davlatlar Rossiya Federatsiyasi, Xitoy va Yevropa Ittifoqi davlatlari tomonidan energiya resurslariga bo'lgan qiziqish paydo bo'lgan. Har bir sohada nizolar vujudga kelar ekan, Nizolarni hal qilishda butunjahon tan olgan ADR ya'ni "Alternative Dispute Resolution" o'zbek tiliga tarjima qilganda "Nizolarni hal qilishning muqobil usullari" tushuniladi. Alternative Dispute Resolutionning asosiy tarkibiga Concillation (Muhokama), Mediation (Mediatsiya) va Arbitration (Arbitraj) kabi usullar kiradi. Shu ta’kidlab o’tish joizki, Institutsional arbitrajlar aynan ixtisoslashgan bir soha bo’yicha o’z ustida ishlab rivojlanib kelmoqda. Shu bilan birga, tijorat arbitrajlarini hal qilishda boshqa turdagi nizolarni hal qilish uchun ixtisoslashib borayotgani hammaga ma’lum. Bunga misol qilib, Investitsiya sohasidagi nizolar, Intellektual mulkka oid nizolar, Axborot texnologiyalariga oid nizolar va shu bilan birga energetika sohasidagi nizolarni hal qilishga ixtisoslashib bormoqda1. Energetika sohasida kelib chiquvchi nizolar asosan shartnomada uchraydigan bundan tashqari investitsiyada kelib chiqadigan nizolarning mavjudligi bu achinarli holat hisoblanadi. Bundan kelib chiqadiki, Davlatlar o'rtasida hali hanuz to'liqligicha ijtimoiy, iqtisodiy, shartnomaviy-huquqiy va siyosiy munosabatlar to'liq shakllanmaganligi sababli nizolar vujudga kelib bormoqda. Nizolarni hal qilishda esa bugungi kunda barcha davlatlarda ADRning barcha shakllari sudgacha bo'lgan muddatda nizolarni hal qilishda asosiy ro'l o'ynamoqda. Metodologiya. Markaziy Osiyoda energetika sohasidagi nizolarni o‘rganish maqsadida, ushbu tadqiqot ishida bir necha turdagi uslublardan qo‘llaniladi. Birinchi navbatda, mavzuga doir ilmiy adabiyotlar, normativ-huquqiy hujjatlar, bundan tashqari, xalqaro miqyosdagi hujjatlar, shu bilan birga, yuqorida keltirilib o‘tilganidek, ixtisoslashtirilgan arbitraj institutlarining reglamentlarini o‘rganish, bu ilmiy tadqiqotga kirishda hamda uni kelajakda chuqurroq o‘rganishda va tadqiq qilishda asosiy poydevor hisoblanadi. 1 Рустамбеков И.Р. Международный коммерческий арбитраж. Учебное пособие. – Ташкент, 2018. 21-стр. 151 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Bundan tashqari, Energetika sohasida yuzaga kelayotgan nizolarni o‘rganish maqsadida ICSID (International Centre for Settlement of Invesment Disputes)2 va SCC (Stockholm Chamber of Commerce)3 orqali ko‘rilgan, energetika sohasiga taalluqli bo‘lgan nizolarni ko‘rib chiqildi va tahlil qilindi. Bunga qo‘shimcha qilib esa, Markaziy Osiyoda energetika sohasida yuzaga kelayotgan nizolarni vujudga kelish sabablarining yechimini xalqaro huquqiy hujjatlar bilan qiyosiy tahlil qilish bilan o‘rganildi. Natija. Bugungi kunga kelib, nizolarni hal qilishning muqobil usullaridan biri hisoblanuvchi arbitrajda nizolarni ko’rib chiqishning yirik qismini energ