INTERNET MATERIALLARIDA FEYK XABAR QANDAY ANIQLANADI?

Аннотация

Maqolamning mazmuni shundan iboratki, internet materiallaridagi feyk xabarlar haqida to’liq bayon etilgan. Kalit so’zlar: Feyk yoki yolg’on yangiliklar, ommaviy axborot, jurnalistlar, yuridik, pandemiya. Feyk yoki yolg’on yangiliklar, afsuski, zamonaviy hayotning bir qismiga aylanib ulgurdi. Ularning tan olinishi esa bu kabi xabarlarning nafaqat yuqori samaradorligi, balki olamshumul yangiliklar, “dunyoviy fitnalar”, turli sensatsiyalar ehtiyoji uchun jamiyatda talab borligi bilan ham xarakterlanadi. Feyk yangiliklar uzoq vaqtdan beri davom etayotgan stereotiplarni yanada jonlantiradi va millionlab odamlarning jamoatchilik fikrini shakllantirishga ta’sir qilmoqda. Zamonaviy ommaviy axborot vositalaridan nafratlanmaydigan jamoatchilik fikrini manipulyatsiya qilish haqida ko’p gapirish mumkin. Bir narsa aniq: olamshumul “sensatsiyalar” auditoriyada “axborot ochligini” keltirib chiqaradi. Men bu kabi auditoriyaning “sovuq bosh” funksiyasini yoqishlarini tilayman va uni dezinformatsiya bilan ifloslantirmaslikni istardim, tanqidiy fikrlash va skeptisizm bilan to’yingan sog’lom OAV adadidagi ma’lumot bilan to’yinishlarini xohlardim. Xorijiy va O’zbekiston ommaviy axborot vositalari ekspertlari, jurnalistlar axborotning qadr-qimmati, jamiyatdagi ommaviy axborot vositalari haqida barcha uchun murakkab bir vaziyatda qanday fikrda? Zamonaviy axborot maydonida feyklarning o’rni qanday? O’zbekiston jurnalistlarini qayta tayyorlash markazi ommaviy axborot vositalarida mazkur masala yuzasidan ekspert davra suhbati o’tkazdi. Fikr erkinligi —insonning asosiy huquqlaridan biri. Jamiyatning rivojlanishi va olg’a intilishiga imkon beradigan barcha boshqa inson huquqlarini mustahkamlaydi. O’z nuqtai nazarini ifoda etish va erkin gapirish qobiliyati jamiyatdagi o’zgarishlar uchun muhimdir. So’z erkinligisiz hech qanday huquqlarga 128 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 erishish mumkin emas. Shuning uchun so’z erkinligi juda muhimdir – bu avtoritar elita yoki yopiq jamiyatning feodal tizimidan demokratik va ijtimoiy jihatdan adolatli tizimga o’tishning dastlabki bosqichlarida jamiyat uchun juda muhimdir. Hozirgi kunda o’z o’rnini yo’qotayotgan an’anaviy ommaviy axborot vositalarining xolis, adolatli, tezkor va aniq bo’lishi uchun qat’iy qoidalar mavjud. So’z erkinligi borasida qanday cheklovlar mavjud? Hozirgi kunda insonning asosiy huquqlari va har qanday mavjudotning yashash huquqi va xavfsizligini himoya qilishga asoslangan ko’plab sud tizimlari turlicha talqin qilinmoqda. AQSh Konstitutsiyasining 1-sonli tuzatishlari Yevropadagi yuridik amaliyoti kabi so’z erkinligiga bo’lgan huquqni quyidagi hollarda istisno qiladi: odobsizlik, ustidan kulish (bulling), tuhmat (uydirma, bo’xton), bolalar pornografiyasi, yolg’on guvohlik berish, shantaj, noqonuniy harakatlarga da’vat qilish, haqiqiy tahdid va jinoyatlarga da’vat qilish. Texnologik rivojlanish, globallashgan dunyoda taraqqiyotni kengaytirishga qaratilgan ambitsiyalar aloqalarni kengaytirishning turli bosqichlariga olib keldi – mahalliydan (pochta, teleks yoki telefonlar, bosma nashrlar) elektron ommaviy axborot vositalarigacha (radio, televizor). Jahon miqyosidagi ta’sirga ega bo’lgan ma’lumotlarni yetkazib berishdagi birinchi muhim qadam 24/7 yangiliklar dasturidan boshlandi (Ted Turnerning CNN tomonidan 1980-yilda taqdim etilgan). Bu narsa aksariyat siyosatchilarni, ayniqsa, an’anaviy yopiq jamiyatlardagi siyosatchilarni esankiratib qo’ydi. Odamlarni zulmatda ushlab turish va aloqani uzish yoki faqat ularning rahbarlariga ishonishlariga imkon beradigan haqiqat bilan bog’lab turish uchun axborot oqimini boshqarishning odatiy yondashuvi – tezkor yangiliklar va televideniyening kirib kelishi bilan butkul o’zgardi. Bunday holat jamiyatda va global miqyosda yangi tushunchalarni olib kirdi. Ma’lum bir vaqt mobaynida u jiddiy o’zgarishlarni, taraqqiyotni yuzaga keltirdi, ammo tartibsizlik va yangi to’qnashuvlar ham yuz berdi. Bir tomondan, bu jamiyatlarga fuqarolar va ularning rahbarlari, hukumatlar o’rtasidagi bo’shliqni bartaraf etishni boshlashga imkon berdi. Boshqa tomondan, u siyosatchilar va hukumat rahbarlaridan odamlarga, o’z fuqarolariga va soliq to’lovchilarga bo’lgan munosabatlari va muloqotlarini o’zgartirish ehtiyojini keltirib chiqardi. Ammo bunday ommaviy axborot vositalarining narxi juda yuqori edi va bu hali ham asosiy kuch guruhlariga ommaviy axborot vositalarining asosiy boshqaruvini qo’lga kiritishga imkon berib, umumiy yoki global ma’lumotlar oqimini boshqarishga imkon berdi. Agar biz ilgari 129 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 rasmlarning aldamasligiga ishongan bo’lsak, hozir soha mutaxassislari sizga hatto video, audio ma’lumotlarini ham osonlik bilan o’zgartirib, qayta ishlab, u orqali manipulyatsiya qilishning qanchalik osonlig