QUYI VOLGA VA SHARQIY YEVROPA HUDUDLARIDA ETNOMADANIY JARAYONLARDA XORAZMLIKLAR DIASPORASI O‘RNI

Аннотация

This article discusses the political, trade and economic ties of the Khorezm state with the Khazar state in the 9th-11th centuries, as reflected in written sources. In general, the problem of the political and economic relations of the Khazar 74 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 state in the 9th-11th centuries is considered one of the pressing problems of the history of not only Uzbekistan, but also the peoples of Central Asia, and there are no definitive studies. on this topic. From this point of view, this article analyzes the topic of the Khazar-Khorezm political and economic relations in the 9th-11th centuries based on information from various sources and draws conclusions. Key words: Volga region, Khazar Khaganate, Khorezm, Judaism, al-Arsiya, Islam, trade relations, Ibn Fadlan, Afrighids, Mamunids, Oghuz, Pechenegs. Xorazm vohasi o’z tabiiy – geografik joylashuviga ko’ra, qadim zamonlardanoq, Volgabo’yi va Janubiy Sibir hududlari aholisi va davlatlari bilan savdo – iqtisodiy aloqalar olib borganlar. Aynan savdo manfaatlaridan kelib chiqib, Xorazm vohasida X – XII asrlarda shakllangan davlatlar yoki, Xorazmni boshqargan sulolalar, bu hududlarda kechgan siyosiy jarayonlarga ham muhim o’rin tutganlar. Shu jihatdan olganda mazkur savdo – iqtisodiy aloqalar natijasida Volgabo’yi va Janubiy Sibir hududlariga islom dini ham kirib kela boshlagan. Xorazm davlati mazkur hududlarda islomning tarqalishida juda katta rol o’ynagan. Ammo haligacha mazkur mavzuni to’la to’kis ochib beruvchi yozma manbalar yo’q hamda tarixshunoslik tadqiqotlari olib borilmagan. Miloddan avvalgi II asrda Buyuk Ipak yo’lining vujudga kelishi bilan Xorazmning Volgabo’yi va SHarqiy Yevropa bilan savdo aloqalari yangi bosqichga ko’tarildi. Buyuk Ipak yo’lining shimoliy tarmog’i vujudga kelib, u Xorazm savdo shaharlari orqali o’tardi. Milodiy II asrda yashab o’tgan mashhur yunon geografi Ptolomeyning «Geografiya» asarida ham bu yo’l to’g’risida ma’lumot mavjud bo’lib, unda muallif Azov dengizidan boshlanib, Quyi Volgabo’yi dashtlari va Xorazm orqali janubi-SHarqqa tomon o’tuvchi yo’l to’g’risida yozib o’tadi1. SHuning uchun, bu hududlarda olib borilgan lingvistik tadqiqotlar, mazkur hududlarda qadimdan yashab kelayotgan xalqlar tillarida bevosita xorazmiy tilidan olingan so’zlarning mavjudligini ko’rsatmoqda. Lingvistik tadqiqotlar natijasida Perm o’lkasida yashovchi komi – udmurtlar, boshqird va osetin tillaridagi bir qancha so’zlar aynan xorazm tiliga mansubligi isbotlangan. Jumladan, komi – udmurt tilidagi “zarńi”(oltin) so’zi, qadimgi xorazmiy tilidagi “zrny(zarnī – oltin)” 1 Мамбетуллаев М.М. О торговых связях города Хорезма// Города и каравансараи на трассах Великого Шелкового пути //Тезисы докладов Международного семинара ЮНЕСКО. –Ургенч, 1991. - C.44. 75 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 so’zidan olingan (boshqa qadimgi sharqiy eron guruhiga mansub tillarda, masalan, so’g’d (zyrn(zi/ern)) va o’rta-eron (zarr) tillaridagi oltinni bildiruvchi so’zlarga qaraganda xorazmiy so’zi ancha yaqin)2. Bu davrda Volgabo’yi va SHarqiy Yevropa xalqlari bilan bo’lgan savdo aloqalari jarayonida madaniy aloqalar ham yo’lga qo’yilganligi shubhasiz. Savdo, aynan, bir xil xo’jalik uslubi shakllangan va uzoq vaqt davomida o’zgarishsiz rivojlangan hududlar bilan olib borilgan. SHu sababli diqqatimizni bir narsaga qaratishimiz lozim. CHunonchi qul savdosini olib ko’radigan bo’lsak, qullar savdosi faqat o’rta asrlardagina emas, balki to Rossiya istilosigacha Xorazm iqtisodida katta rol o’ynagan. Bu holat, ayniqsa, qulchilik tizimi hukmronlik qilgan davrda Xorazmga ko’chmanchilar bilan bo’lgan savdoda keltirilgan qullar mehnatidan foydalanish, dehqonchilikning, hunarmandchilikning rivojlanishini ta’minlash imkonini beradi. Bu ham o’z navbatida madaniy almashinuvning rivojlanishiga olib kelgan. Jumladan, xorazmlik savdogarlar o’zlari bilan madaniy yangiliklarni olib kelganligi va aksincha Volgabo’yi va Janubiy Sibir xalqlari Xorazm vohasi aholisining madaniy yangiliklarini qabul qilganlar. Bu jarayonlarni quyida davriy uzviylikda ko’rib chiqamiz. Turk hoqonligining vujudga kelishi natijasida Xorazmning Volgabo’yi va SHarqiy Yevropa bilan aloqalari yanada jonlanib ketgan. CHunki turklarning Vizantiya bilan savdoni rivojlantirishga intilishi, sosoniylar Eroni bilan munosabatlarning buzilishiga olib kelgan. Endilikda Buyuk Ipak yo’lining Eron shaharlaridan o’tadigan qismidan Vizantiya bilan aloqalar olib borishning imkoni yo’qolgach, savdogarlar Xorazm, Kaspiy dengizi shimoliy sohillari, Kavkaz tog’lari va Qora dengiz bo’ylari orqali Vizantiyaga borganlar. Bu munosabatlarda Xorazmning o’rni qanday bo’lganligini Menandrning turklar yurtiga yuborilgan vizantiyalik Zemarx elchiligi to’g’risidagi hikoyasida ko’rishimiz mumkin3. 2 Понаря