Xitoy va Turkiy tilli davlatlar hamkorligi: muammolar va istiqbollar

Аннотация

The article examines the development of cooperation between China and the Turkic-speaking states, including economic, political, cultural and security aspects. Particular attention is paid to the role of the Belt and Road Initiative and the participation of the Turkic-speaking states in the Shanghai Cooperation Organization. Current challenges and prospects for further strengthening of relations are assessed in the context of China's growing influence on Central Asia. The article analyzes the dynamics of this cooperation, taking into account the competition of great powers and the domestic policies of the countries in the region. Keywords: China, Turkic-speaking states, Central Asia, international relations, economy, cultural cooperation, security, SCO. Xitoyning turkiy davlatlar bilan hamkorligi Buyuk ipak yo‘li davridan boshlangan chuqur tarixiy ildizlarga ega. Markaziy Osiyo mintaqasi an’anaviy ravishda Sharq va G‘arb o‘rtasidagi ko‘prik rolini o‘ynab, Xitoy va turkiy tilli xalqlar o‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy aloqalarni mustahkamladi. 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin Xitoy mustaqillikka erishgan Qozogʻiston, Oʻzbekiston, Turkmaniston, Qirgʻiziston, Ozarbayjon kabi davlatlar bilan yaqin iqtisodiy va siyosiy aloqalar oʻrnatish borasidagi saʼy-harakatlarini yanada kuchaytirdi. Zamonaviy hamkorlikdagi muhim bosqich 2013-yilda Xitoyni Yevropa va Yaqin Sharq bilan Markaziy Osiyo orqali bog‘laydigan transport va iqtisodiy yo‘laklarni yaratishga qaratilgan “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi (BMBY) bilan boshlandi. Ushbu loyiha Xitoyning mintaqadagi yetakchi iqtisodiy hamkori rolini mustahkamlashga qaratilgan. Markaziy Osiyoning turkiy davlatlari xalqaro munosabatlar xaritasida strategik muhim o‘rinni egallaydi. Tabiiy resurslarga, jumladan, neft va gazga boy bu davlatlar Xitoy, Rossiya va G‘arb kabi yirik global o‘yinchilarning diqqat markazidaligi sir emas. Xitoy uchun Markaziy Osiyo, ayniqsa, energiya xavfsizligi va chegara October, 2024 IIAU.UZ 265 International Islamic Academy of Uzbekistan Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024 Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Xitoy mintaqa davlatlarini juda muhim hisoblab infratuzilma loyihalarini ishlab chiqish va mintaqa resurslariga kirishga intiladi. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo davlatlari Xitoyni boshqa global o‘yinchilarning bosimi ostida rivojlanishning muqobil yo‘llarini taklif qilishga qodir kuchli iqtisodiy hamkor sifatida ko‘radi. Xitoy investitsiyalari. Xitoy va turkiy davlatlar oʻrtasidagi iqtisodiy hamkorlik infratuzilma, energetika va transport sohalariga sarmoya kiritishga qaratilgan. Xitoy “BMBY” tashabbusi doirasida yo‘llar, temir yo‘llar, quvurlar va logistika markazlariga katta miqdorda sarmoya kiritmoqda. Masalan, Qozog‘iston va O‘zbekiston Xitoyni Yevropa bilan bog‘lovchi transport yo‘laklarining asosiy tugunlariga aylandi. Markaziy Osiyoning energetika sohasiga Xitoy sarmoyasi ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Turkmaniston Xitoyga yirik gaz quvurlari orqali gaz yetkazib beradi, Qozog‘iston esa Xitoyga neft eksport qiladi. Bu loyihalar nafaqat iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash, balki mintaqa mamlakatlariga eksport yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish, Rossiyaga qaramlikni kamaytirishga yordam beradi. Savdo va savdo-iqtisodiy shartnomalar. Xitoy va Markaziy Osiyo oʻrtasidagi savdo oʻsishda davom etmoqda. Turkiy tilli mamlakatlarda ishlab chiqarilgan mahsulotlar Xitoyga eksport qilinsa, Xitoydan mahalliy bozorlarga elektronika, mashinasozlik va to‘qimachilik mahsulotlari yetkazib berilmoqda. Ikki tomonlama va ko‘p tomonlama savdo shartnomalarining imzolanishi savdo aloqalarini mustahkamlashga yordam beradi, Markaziy Osiyo davlatlariga eksport salohiyatini oshirish imkonini beradi. ShHT hamkorlik platformasi sifatida. Mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy masalalarni muhokama qilish uchun asosiy platformaga aylangan Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT) doirasida Xitoy va turkiy tilli davlatlar o‘rtasidagi siyosiy hamkorlik izchil rivojlanmoqda. ShHT terrorizm, ekstremizm va separatizmga qarshi kurashda saʼy-harakatlarni muvofiqlashtirish imkonini beradi, shuningdek, mintaqada barqarorlikni taʼminlaydi. ShHTda ishtirok etish turkiy davlatlarga nafaqat Xitoy bilan aloqalarni mustahkamlash, balki Rossiya va Hindiston kabi boshqa yirik davlatlarning taʼsirini muvozanatlash imkonini beradi. Ammo, shu bilan birga, Xitoy ushbu platformadan o‘z manfaatlarini, ayniqsa, xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlik sohalaridagi manfaatlarini ilgari surish uchun foydalanmoqda. Ichki siyosatga ta’siri. Iqtisodiy va siyosiy aloqalar chuqurlashgan sari Xitoyning turkiy davlatlarning ichki siyosatiga ta’siri ortib bormoqda. Xitoyning ta‘siri, ayniqsa, barqarorlikni saqlash va uning Shinjondagi manfaatlari bilan bog‘liq bo‘lgan October, 2024 IIAU.UZ 266 International Islamic Academy of Uzbekistan Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024 Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: