MAHMUDXO'JA BEHBUDIY VA UNING TURKISTON JADIDCHILIGIDA TUTGAN O'RNI

Аннотация

Mahmudkhodja is a playwright, publisher, teacher, judge, mufti, religious and public figure. A supporter of the Jadidism national enlightenment movement. He led the activities of the "Behbudiya Library" and "Nashriyoti Behbudiya". Founder of the "Samarkand" newspaper and the "Oyna" magazine. Keywords: Jadid, publisher, newspaper, new method, theater, dramaturgy. МАХМУДХОДЖ БЕХБУДИ И ЕГО РОЛЬ В ДЖАДИДИЗМЕ ТУРКЕСТАНА Аннотация. Махмудходжа — драматург, издатель, просветитель, судья, муфтий, религиозный и общественный деятель. Джадидизм является сторонником движения национального просветительства. Он основал «Библиотеку Бехбудия» и «Издательство Бехбудия». Учредитель газеты «Самарканд» и журнала «Ойна». Ключевые слова: джадид, издатель, газета, новый метод, театр, драматургия. Mahmudxo'ja Behbudiy - Turkiston jadidchiligining yirik namoyandalaridan biri, ma'rifatparvar, publitsist, dramaturg va jamoat arbobi. Mahmudxoʻja Behbudiy 1875-yil 20-yanvarda Samarqand yaqinidagi Siyob volostining Baxshitepa qishlogʻida imom-xatib Behbudxoʻja Solihxoʻja oʻgʻli xonadonida tugʻilgan. Otasi Ahmad Yassaviy avlodidan. Otasining buvasi Niyozxoʻjaning asli kelib chiqishi urganchlik boʻlib, Samarqandga XVIII asr oxirida, amir Shohmurod hukmronlik davrida koʻchib kelgan. Behbudiy dastlab otasidan Qur’on ilmini oʻrgangan, keyinchalik 6-7 yoshlarida togʻasi Muhammad Siddiq qoʻlida oʻqib, savod chiqargan. 15 yoshida boshqa bir togʻasi Mulla Odil oʻzi mudarrislik qilgan madrasada oʻqitib taʼlim bergan. Behbudiylar oilasi maʼrifatparvar va ziyoli boʻlgan. Ikki singlisi ham oʻqib, tahsil olgan. 463 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Qur’onni yaxshi bilgan. Katta singlisi Huriniso „qoribegim“ unvoniga ega boʻlgan. 1893- yilda onasi, 1894-yilda otasi vafot etgan. Behbudiy 18 yoshida Chashmai ob volostida qozi vazifasida ishlagan togʻasi Muhammad Siddiq qoʻl ostida mirzalik qilgan. Togʻasi oldida ikki yil ishlagach, mirzalik faoliyatini Kobud volosti qozisi Mulla Zubayr Yaxshiboy oʻgʻli qoʻlida davom ettiradi. Chunki bu paytda togʻasi qozilikdan boʻshatilgan. Mirza va qozilik bilan shugʻullanib, soʻng Jomboyda muftiylik darajasiga koʻtarilgan. Behbudiy Kabut boʻlisida 10 desyatina yerga egalik qilgan. Oʻziga toʻq va badavlat kishidir. Behbudiy 1899–1900-yillarda buxorolik doʻsti Hoji Baqo bilan birga Makka va Madinada haj safariga otlangan. Shu sababli Rossiya, Arabiston, Misr, Turkiyani kezib chiqqan. Safar jarayonida sayohatning har qanday turi – poyezd, kema, otda va piyoda yurib dunyo kezgan. Sayohat davomida yangi maktab (usuli jadid) ochish fikri mustahkamlanib bordi. 1914-yili ikkinchi marta haj safari chogʻida Shom, Quddus, Odessa, Istanbul va boshqa shaharlarni kezgan. Oʻz sayohati davridagi xotiralarini Samarqandda nashr etilayotgan Oyna jurnalining tahririyatiga yuborib turgan. 1903–1904-yillarda Moskva, Peterburg, Orenburg, Qozon va Qrimda boʻlgan. Maorif sohasida Rossiya va tatar arboblari tajribasini oʻrgangan. Ismoil Gaspirinskiy bilan uchrashuvi keyingi hayotiga taʼsir katta koʻrsatdi. Uning Turkiston jadidchiligida tutgan o'rni nihoyatda muhim va ko'p qirrali. Quyida uning jadidchilik harakatidagi asosiy rollarini ko'rib chiqamiz: 1. Jadid maktablarining targ'ibotchisi va tashkilotchisi: Behbudiy jadidchilikning asosiy g'oyalaridan biri bo'lgan yangi usuldagi maktablarni tashkil etish va rivojlantirishga katta hissa qo'shgan. Uning fikricha, eski usuldagi maktablar zamon talablariga javob bermaydi va jamiyat taraqqiyotiga to'siq bo'ladi. U o'zining Samarqanddagi uyida birinchi jadid maktabini ochadi va keyinchalik bu maktablar butun Turkiston bo'ylab tarqaladi. Behbudiy yangi usuldagi o'quv dasturlarini ishlab chiqishda va darsliklar yaratishda faol ishtirok etadi. Uning asosiy maqsadi bolalarga zamonaviy bilim berish, ularni dunyoviy va diniy ilmlar bilan qurollantirish edi. 2. "Oyna" gazetasi va publitsistik faoliyat: Behbudiy 1913-yilda "Samarqand" gazetasining muharriri bo'ladi, keyinroq "Oyna" jurnaliga asos soladi. "Oyna" jurnalida u o'zining ma'rifatparvarlik g'oyalarini, ijtimoiy-siyosiy qarashlarini bayon etadi. Uning maqolalari zamonasining eng dolzarb masalalarini, xususan, jaholat, qoloqlik, savodsizlik, ayollarning huquqsizligi, diniy mutaassiblik kabi illatlarni tanqid ostiga oladi. 464 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Behbudiy o'zining publitsistik faoliyati orqali xalqning siyosiy ongi o'sishiga, milliy o'zlikni anglash tuyg'ularini shakllanishiga katta ta'sir ko'rsatgan. 3. Dramaturgiya va teatr san'ati: Behbudiy nafaqat ma'rifatparvar, balki iste'dodli dramaturg ham edi. Uning "Padarkush" ("Ota qotili") dramasi jadidchilik dramaturgiyasining yorqin namunasi bo'lib, unda jamiyatdagi ma'rifatsizlik va jaholat fojialari ochib berilgan. Behbudiy o'z asarlari orqali xalqni teatr san'ati bilan tanishtiradi, uning ma'naviy va madaniy yuksalishiga xizmat qiladi. Uning dramalari sahnalashtirilishi orqali xalq o'rtasida ma'rifiy g'oyalar tarqaladi. 4. Ijtimoiy va s