OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA O’RTA OSIYO TABIIY GEOGRAFIYASI O’QITISHDA INNOVATSION METODLARDAN FOYDALANISH

Аннотация

This article is devoted to the issue of improving the methodology of teaching natural science of Central Asia in higher education institutions. The topic discusses the importance of the natural geography of Central Asia, the need to use 782 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 innovative methods and technologies in the educational process, as well as practical research and ways to improve the effectiveness of training. The article provides recommendations for solving problems and increasing the interest of students through the introduction of more effective teaching methods. Key words: Central Asia, natural geography, teaching methods, innovative teaching, practice, research process Kirish (Introduction) Mustaqillik yillarida O'zbekistonning ta'lim tizimi jiddiy o'zgarishlarga duch keldi. Ta'lim muassasalarida talabalar uchun sifatli bilim berish maqsadida, O'rta Osiyo tabiiy geografiyasi fanining ahamiyati yanada o'sdi. Ushbu maqolada O'rta Osiyo tabiiy geografiyasini o'qitish jarayonining muammolari va mavjud metodikalar tahlil qilinadi. Bundan tashqari, innovatsion metodlarni qo'llash va amaliy o'qitish usullarini rivojlantirishga doir takliflar beriladi. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review) O'rta Osiyo tabiiy geografiyasi fanining o'qitilishi bilan bog'liq ko'plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Shulardan bir nechtasi: Oʻlkaning tabiati bir butun holida ham, alohida komponentlari boʻyicha ham chuqur oʻrganila boshlaтdi. Bu borada N.L.Korjenevskiy, D.V.Nalivkin, S.S.Shults, R.I.Abolin, Yu.A. Skvorsov, Ye.P.Korovin, D.N.Kashkarov, V.M.Chetirkin, I.A.Raykova, Q.Z.Zokirov va boshqalar bir qancha ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻlgan asarlar yaratdilar [1,5,6,7]. 20-asrning 2-yarmida ham oʻlka tabiatini kompleks oʻrganish boʻyicha ishlarning borishi samarali boʻldi. Koʻplab monografik asarlar yaratildi. Ularda Oʻrta Osiyo tabiatini chuqur tahlil qilish bilan bir vaqtda landshaftlarni xaritaga tushirish, tabiiy geografik rayonlashtirish, tabiiy geografik komplekslarni baholash taraqqiyotini bashoratlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va tabiatni muhofaza qilish masalalariga ham katta eʼtibor berilgan. Bunda geograf olimlar L.N.Babushkin, N.A.Kogay, N.D.Dolimov, M.Qoriyev, H.H.Hasanov, Z.M.Akromov, A.A.Rafiqov, P.Baratov, M.Mamatqulov, M.Umarov, A.Abdulqosimov, S.Nishonov, H.Vahobov, P.G‘ulomov, Sh.Zokirov, I.Hasanov, A.Rahmatullayev, S.Abbosov, Yu.Sultonov, A.Mamatov, M.Halimov, R.Halimov, T.Jumaboyev kabi O‘zbekistonlik geograf olimlarning ishlari diqqatga sazovordir. Ammo oliy ta’lim muassasalarida O’rta Osiyo tabiiy geografiyasini o’qitish metodlari bilan to’liq shug’ulanilmagan, faqat ayrim maqolalar yoki Boymirzayev 783 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 K. O’rta Osiyo tabiiy geografiyasidan amaliy mashg’ulotlar. Namangan 2009. uslubiy qo’llanmani uchratishimiz mumkin [8]. Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology) Ushbu tadqiqot o'qituvchilar va talabalar o'rtasida so'rovnomalar o'tkaziladi, shuningdek, Oliy ta’lim muassasalarida O'rta Osiyo tabiiy geografiyasini o'qitishda qo'llaniladigan ma’ruza mashg’ulotlari va amaliy mashg'ulotlarda turli metodlardan foydalanishni o'z ichiga oladi. Bu metodlar ta'lim jarayonining samaradorligini oshirish va talabalarni faol ishtirok etishga rag'batlantirish maqsadida ishlab chiqilgan. Quyidagi metodlarning ayrimlari keltirilgan; Interaktiv ta'lim metodlari bu metoddan foydalanganda talabalar o'rtasida muhokamalar va munozaralar tashkil etish, bu orqali talabalar o'z fikrlarini erkin ifoda etish va boshqa talabalar bilan fikr almashish imkoniyatiga ega bo'ladi. Talabalar kichik guruhlarga bo'linib, ma'lum bir mavzuni muhokama qilish yoki amaliyot bilan shug'ullanishadi. Amaliy mashg'ulotlar darslarida geografik xaritalardan foydalanishda talabalarga amalda geografik bilimlarini qo'llash imkonini beradi. Landshaftlarni o'rganish va hududiy tadqiqotlar o'tkazish, bu orqali talabalar O'rta Osiyo tabiiy geografiyasining amaliy jihatlarini o'rganishadi. Talabalar nazariy bilimlarni amaliy jihatdan o'zlashtirishlari uchun imkoniyat yaratish. Amaldagi ekologik va geografik muammolarni o'rganish va to'g'ridan-to'g'ri guvohi bo'lish imkoniyatini yaratadi. Tadqiqot ishini olib borish jarayonida biz quyidagi shakldagi amaliy mashg’ulotlarni tashkil qildik. Jumladan barcha amaliy mashg’ulot mavzulariga oid dasturlar asosida tarqatma manbalar yaratildi. Bu jarayon talabalarni guruhlarda ishlash orqali amalga oshirildi. Mavzularni o’rganishda “Jeopardi”, “Tarsiya” jigsav Pazll dasturidan foydalaniladi. “Tarsiya” jigsav Pazl dasturidan barcha dars jarayonlarida qo’llash imkoniyati mavjud. Tarsiya dasturi asosid tzilgan pazllardan yangi mavzuni o’rganishda, o’tilgan mavzuni takrorlashda, yangi mavzuni mustahkamlashda fo