MOLIYAVIY BARQARORLIK: BAHOLASH MEZÓNLARI, TURLARI VA ULARNING IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI O‘RNI

Аннотация

The financial stability of an enterprise is the basis for ensuring the continuity of its activities and implementing corporate strategies, relying on the effective management of economic and financial risks. The article analyzes the important areas of financial stability, its role in the economic and financial system, the criteria and types of stability assessment, and the relationship between financial stability and sustainable development. Keywords: Financial stability, types of financial stability, risk management, liquidity, corporate strategy, sustainable development, assessment criteria. ФИНАНСОВАЯ УСТОЙЧИВОСТЬ: КРИТЕРИИ ОЦЕНКИ, ТИПЫ И ИХ РОЛЬ В ЭКОНОМИЧЕСКОМ РАЗВИТИИ Аннотация. Финансовая устойчивость предприятия является основой обеспечения непрерывности его деятельности и реализации корпоративных стратегий, опираясь на эффективное управление экономическими и финансовыми рисками. В статье анализируются важные аспекты финансовой устойчивости, ее роль в экономической и финансовой системе, критерии и виды оценки устойчивости, а также связь финансовой устойчивости с устойчивым развитием. 3 28 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ключевые слова: Финансовая устойчивость, типы финансовой устойчивости, управление рисками, ликвидность, корпоративная стратегия, устойчивое развитие, критерии оценки. Moliyaviy barqarorlik - bu korxona o‘zining moliyaviy holatini mustahkamlashi, o‘zaro qarzlarini vaqtida to‘lash qobiliyati va iqtisodiy havf-xatarlarga qarshi kuchi bilan tavsiflanadi. Ko‘pincha bu tushuncha likvidlik, rentabellik va karz olgan mablag‘larni to‘lash qobiliyati bilan bog‘liqdir. Amerikalik olim K.Gobson1 moliyaviy barqarorlikni "korxona o‘z moliyaviy yuklarini hamda operatsiyalarini samarali boshqarish va o‘zining xatarlarini minimallashtirish qobiliyati" deb ta'rif bergan. Uning fikricha, moliyaviy barqarorlikning muhim xususiyati shundaki, bu korxonaning kelajakda iqtisodiy shoklarga, bozor tuzilmasi o‘zgarishlariga va ichki xavf-xatarlarga qarshi o‘zini ta’minlash imkonini beradi. Moliyaviy barqarorlik faqat bir korxona uchun emas, balki butun iqtisodiy tizim uchun ham muhim ahamiyatga ega. Amerikalik iqtisodchi Hayman Minski2 o‘zining «Qarz va pul» asarida moliyaviy barqarorlikning iqtisodiy xavfsizlik va moliyaviy inqirozlarning oldini olishdagi rolini ta’kidlagan. Uning fikricha, agar korxona yetarli moliyaviy barqarorlikka ega bo‘lsa, u holda iqtisodiy tizim kamroq inqirozga uchraydi va rivojlanishning yangi imkoniyatlarini yaratadi. Shu bilan birga, Chililik iqtisodchi Roberto Alvares va boshqalar3 tomonidan olib borilgan tadqiqotda moliyaviy barqarorlikning iqtisodiy o‘sish va ishsizlikni kamaytirishda muhim roliga e’tibor qaratishgan. Ular ta’kidlashicha, moliyaviy barqarorlik bo‘lgan jamiyatlarda korxonalarning ijtimoiy va iqtisodiy javobgarligi kuchli bo‘ladi, bu esa global moliyaviy barqarorlikka olib keladi. Bizning fikrimizcha, korxonaning moliyaviy barqarorligi — bu xo‘jalik sub'ekti o‘z faoliyatini kengaytirish uchun barqaror moliyaviy manbalar yaratishi, tashqi muhitdagi noqulay sharoitlar ta'siriga qarshi turishi va qiyinchiliklar yuzaga kelganda ham o‘z to‘lov qobiliyatini saqlab qolish qobiliyatidir. 1-rasm Iqtisodchi olimlarning korxonaning moliyaviy barqarorligini baholash mezonlari sifatida belgilab olgan asosiy yo‘nalishlari. 1 K. Gobson, Financial Stability and Risk Management, Moscow: Economic Publication, 2003. 2 H. Minsky, Stability and Financial Systems: Theory and Practice, McGraw-Hill, 2008. 3 R. Alvarez, et al., "Financial Stability and Economic Crises: A Global Perspective," J. Financial Econ., vol. 34, no. 2, pp. 87-101, 2012. 3 29 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Moliyaviy barqarorlik baholash mezonlari Altmanning Z-Score I.Rakhmatov Modeli A. Kraus va R.Litzenberger Tadqiqotlari -Likvidlik -To'lov qobiliyati -Mahalliy iqtisodiy va -Kapital struktura -Likvidlik moliyaviy -Qarzdorlik -Kundanlik operatsiyalar sharoitlarga -Aktivlarni boshqarish uchun kerakli mablag'lar moslashgan indekslar samaradorligi Korxonaning moliyaviy barqarorligini baholash uchun bir necha mezonlar mavjud. E.Altman4 o‘zining Z-Score modelini ishlab chiqib, moliyaviy barqarorlikni baholashning bir necha asosiy mezonlarini taklif qilgan. Unga ko‘ra, likvidlik, kapital struktura, qarzlar va aktivlarning boshqaruv samaradorligi asosiy mezonlardan hisoblanadi. A.Kraus va R.Litsenberger5 ham moliyaviy barqarorlikni baholashda likvidlik va to‘lov qobiliyatini (masalan, qarz/aktiv, likvidlik va kundalik operatsiyalar uchun kerakli mablag‘lar) hisobga olish kerakligini ta’kidlashgan. Bu mezonlar korxonaning ichki moliyaviy vaziyati va uning boshqarish qobiliyatini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu mezonlar, I.Raxmatov6 o‘zining mahalliy tadqiqotlarida, O‘zbekistondagi iqtisodiy va moliyaviy sharoitlarga m