IJTIMOIY-GUMANITAR FANLARDA RAQAMLI METODLARDAN FOYDALANISH YO’LLARI

Аннотация

The article presents the results of a scientific analysis of digital humanities as a promising direction in the development of the humanities, based on methodological interdisciplinary connections. The theory of information and the information approach is proposed as the methodological basis of Digital Humanities. Keywords: Digital Humanities, digital humanities, research infrastructure, modern technologies of humanitarian research, digital humanities centers, digital technologies. СПОСОБЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЧИСЛЕННЫХ МЕТОДОВ В СОЦИАЛЬНЫХ И ГУМАНИТАРНЫХ НАУКАХ Аннотация. В статье представлены результаты научного анализа, основанного на методологической междисциплинарности цифровых гуманитарных наук как перспективного направления развития гуманитарных наук. Теория информации и информационный подход предложены в качестве методологической основы цифровых гуманитарных наук. Ключевые слова: цифровые гуманитарные науки, цифровые гуманитарные науки, исследовательская инфраструктура, современные технологии гуманитарных исследований, центры цифровых гуманитарных наук, цифровые технологии. Digital Humanities, raqamli gumanitar fanlar, tatqiqot infratuzilmasi, gumanitar tatqiqotning zamonaviy texnologiyalari, raqamli gumanitar fanlar markazlari. 91 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Zamonaviy jamiyatning rivojlanishi bilan paydo bo'layotgan raqamli texnologiyalar gumanitar fanlarga o'z ta'sirini ko'rsatmay qolmadi. Dunyoni o'zgartirayotgan raqamli texnologiyalar gumanitar tatqiqot jarayonlariga ham kirib keldi. Gumanitar fanlar raqamli texnologiya va manbalar yordamida raqamliga aylanmoqda. Raqamli texnologiyalar nafaqat tatqiqot jarayonlarida, balki tatqiqot jarayonlarini ko'lamini kengaytirish, ilmiy kommunikatsiya va transmilliy tatqiqot jamoalarini tashkillashtirish uchun foydalanilmoqda. Informatsion oqimlarning murakkablashishi, manbalarlarning yangi turlarning shakllanishi, ilmiy metod va texnologiyalarning rivojlanishi gumanitar tataqiqotlarni tubdan o'zgartirmoqda. Agar avvallari raqamli texnologiyalar gumanitar tatqiqot vositasi sifatida qaralgan bo'lsa, bugun raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ularning paydo bo'lish tarixini o'rganish, insoniyat va jamiyat rivojlanishi, gumanitar fanlar doirasida tatqiqot uchun manbalarning sifati va miqdorining o'zgarishi, tatqiqot faoliyatini tashkillashtirish usullariga bevosita va bilvosita ta'sirini o'rganishni taqozo qiladi. Bugun tez rivojlanyotgan fanlararo yo'nalishlardan biri raqamli gumanitar fanlar bo'lib qolmoqda. U o'zida gumanitar fan va ta'limda informatsion-kommunikatsion va yangi raqamli texnologiyalarni qo'llash imkoniyatlarni o'rganish maqsadida gumanitar, ijtimoiy va hisob- kitobga asoslangan fanlar metod va amaliyotlarini o'zida mujassam etgan. Bugun komp`yuter metodlari gumanitar fanlarga ham kirib borib, gumanitar fan o'qituvchilarini dasturlash borasida ham bilimga ega bo'lishlarini talab etmoqda. Chunonchi, matematika va umuman, raqamli texnologiyalar inson, jamiyat va madaniyat to'g'risidagi fanlarni tubdan o'zgartirmoqda. 1960-yillarda tarixchilar axborotni nafaqat an'anaviy manbalardan – noma, kundaliklardan, balki soliq hisobotlari, soliq kitoblari va tibbiy statistik yozuvlaridan ham olish mumkinligini tushundilar. Alohida olingan yozuvlar tatqiqot uchun muhim bo'lmasligi mumkin, ammo katta miqdorda ular statistik tahlil uchun muhim manba bo'lib xizmat qiladi. 1964 va 1974 yillarda iqtisodchi Robert Fogel` shov-shuvga sabab bo'lgan ikkita ilmiy ishini e'lon qiladi va bu ishlar XIX asrning ikkinchi yarim yilligida Amerika iqtisodiyotining o'sishi uchun temir yo'lning qanchalar zaruriyati va AQSH janubida quldorlik mehnatining ahamiyatini ko'rsatib berdi. Fogelning tatqiqotlari temir yo'l u qadar samarali emasligi, ular o'rnini bemalol suv quvurlariga almashtirish mumkinligini, quldorlik esa anchayin samarasizligini ko'rsatdi. Quldorlikka qarshi kurash ijtimoiy va siyosiy sabablarga ko'ra bo'lgan edi. Olim bu ikki xulosaga tarixiy statistika asoslangan matematik model yaratish orqali kelgan edi. 1993 yilda Duglas Nort bilan bu uchun Nobel mukofotini qo'lga kiritadi. Internet, komp`yuter, gadjetlar, qidiruv tizimlari va ijtimoiy tarmoqlarning paydo bo'lishi gumanitar fanlarda keskin burilishlar 92 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 yasamagan bo'lsa-da, olimlarga yangi vositalarni berdi: ma'lumotlar to'g'risidagi bilim, matnning intelektual tahlili, geoinformatika. Shu tariqa raqamli gumanitar fan vujudga keldi. Digital humanities atamasi 2000-yillarda paydo bo'ldi. Digital humanities o'zbek tiliga raqamli gumanitar deb tarjima qilinadi. Bu atamaning izohi esa DH — gumanitar fan vazifalarini yechishda informatsion texnologiyalar va matematik metodlardan foydalanishdir. Raqamli gumanitar fanlar ikki turdagi vazifalarni yechishga qaratilgan bo'lib, birinchisi, tarixiy-madaniy merosimizni saqlash va foydalanish, ikkinchisi – ma'lumotlar tahlili vositalarini ishlab chiqish va tahlil qilish. Gumanitar fanla