PRНИНГ ФАН СИФАТИДА ШАКЛЛАНИШИ ВА УНИНГ РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ

Аннотация

The article provides information about the concept of PR and its essence, the formation of PR as a science and the stages of its development. The views of scientists on a wide range of strategies and tactics aimed at managing public opinion, creating a positive image of the organization and maintaining relations with various stakeholders were also analyzed. The article also discusses the history of PR in detail. Keywords: Public relations, PR, consolidation of PR, PRSA, IPR and mass media. PR – жамоатчилик фикрини бошқариш билан боғлиқ касбий амалиёт намунаси ва илмлар соҳаси бўлиб, жамиятнинг аҳамияти ошган даврларда PR ўз функциясини тўлиқ бажара бошлайди. Рус олими Г.Почепцовнинг 75 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conference таъкидлагандек, фуқаро жамиятда муносиб ўринга эга бўлмагунича, ҳақиқий PR бўлмайди. XX асрнинг 20-40 йилларида жамоатчилик билан алоқалар касб сифатида ва назарий жиҳатдан шакллана бошлади. 1923 йили Эдвард Бернейзнинг “Жамоатчилик фикрининг таҳлили” асари чоп этилиб, мазкур соҳанинг илмий ўрганилишига асос солинди. Айнан шу йили Нью- Йорк университетида “Паблик рилейзшнз” кафедраси очилди. Бу PR соҳасининг амалиёти ва этикасини ўрганувчи биринчи курс эди. PRни қонунийлаштиришдаги муҳим давр – 1948 йилда Америка PR ассоциацияси (PRSA – Public Relations Society of America)нинг яратилиши, 1955 йилда эса PR бўйича халқаро ассоциацияга асос солиниши бўлди. Буларнинг барчаси PR амалиёти ва унинг меъёрларини расман байналмилаллаши далилини қайд қилди. PR Америкада тараққий этган бўлса-да, у секин-аста Европа малакатларига ҳам кириб кела бошлади. Жумладан, “Англияда NALGO ҳарбий хизматчилари ва давлат ходимларининг ўқув маркази ташкил этилиши, Франция ҳукуматида алоҳида ходимлар ҳамда ҳарбий хизматчилар учун бўлим очилиши PRнинг юзага келишига сабаб бўлган бўлса, 1950 йиллардан бошлаб Германияда такомиллашган бу соҳа жамиятнинг жисплашувига бевосита хизмат қилди” [1, б. 7]. “Паблик рилейшнз фан сифатида замонавий жамиятнинг коммуникациясини ташкил этиш билан шуғулланади... Чунки замонавий янги жамият юқори даражада коммуникатив борлиққа боғлиқ... Шу сабабдан биз Паблик рилейшнзни жамоатчилик фикрини бошқариш тўғрисидаги фан сифатида кўриб чиқишимиз мумкин” [2, б. 28]. Г.Г.Почепцов ўз фикрини исботлаш мақсадида оддий бир мисол келтиради. Яъни давлат раҳбари бўлмиш президентлар бошқа бир давлатга расмий ташриф буюриш санасини айнан ўша мамлакатдаги янгиликларнинг махсус сонига мўлжаллашар экан. Бу мисол PRнинг нечоғлиқ ахборот билан боғлиқлигини исботлайди. Ҳозирда ахборотнинг ўрни қанчалик муҳим эканлигини таъкидлаб ўтиш шарт эмас, назаримда. Чунки “Ахборот қудратли куч бўлиб, у орқали халқнинг онги, маданияти, менталитетига, ҳукуматнинг ахборий, сиёсий, ижтимоий тизимига ижобий ёки салбий таъсир ўтказиш мумкин” [3, б. 36]. Шу сабабдан БМТнинг Бош Асамблеяси томонидан 1998 йилда бошлаб ҳар йили “Халқаро хавфсизлик соҳасида ахборотлаштириш ва телекоммуникация доирасида эришилган ютуқлар” масалалари бўйича резолюция қабул қилинади. 76 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conference XX асрнинг 40-60 йиллари PRнинг консолидациялашуви (латинча con – бирга, solido – мустаҳкамлайман, бирлашув, жипслашуви) даври бўлди ҳамда жамоатчилик билан алоқалар соҳасида ишловчи мутахассисларни бирлаштирувчи халқаро ташкилотлар тузилди. Мисол учун 1948 йил Буюк Британия PR институти (IPR) ва АҚШ PR ассоциацияси, 1955 йил 1 май куни Лондонда эса халқаро PR ассоциацияси (IPRА) тузилиб, касбий фаолият кодекслари ишлаб чиқилди [4, сайт]. IPRА (International public relations association) – Халқаро жамоатчилик билан алоқалар ассоциацияси – у пайтда унинг бор йўғи 155 та аъзоси бор эди. Ҳозирги кунда унинг 65 давлатда 800 дан ортиқ аъзоси бор. IPRА PR соҳасидаги мутахассис ва PRнинг халқаро даражада иш юритишга тўғри келадиган мутахассислар орасида юқори андоза ва ахлоқий меъёрларга риоя қилиш нуфузини оширади ва уни қўллаб-қувватлайди. Ҳар йили IPRА “Дунёдаги энг яхши ҳамфикрлик учун катта ҳисса қўшган PR мутахассиси” каби мукофотларни топширади. IPRA Бирлашган Миллатлар ташкилоти тизимидаги халқаро нодавлат ташкилот сифатида тан олинган бўлиб, Иқтисодий ва ижтимоий Кенгаш (ECOSOC) ҳамда ЮНЕСКОда маслаҳат мақомини олган [5, сайт]. PRнинг яна бир назарий асоси “истеъмол даври’’ бошлангач, юзага келди. “80-90 йиллар хорижда машҳур бўлган маркетолог Филипп Катлер анъанавий маркетинг “P” тўртлиги – “Product”, “Price”, “Place”, “Promation” (маҳсулот-нарх-жой-тарғибот (реклама)га бешинчи “Р” – “Public relations”ни қўшиш кераклигини таъкидлади” [6, б. 12]. Бу PRнинг маркетинг яъни иқтисодиёт соҳаси билан боғлиқлигини таъминлади. PRнинг МДҲ доирасидаги илк назарий манбалари ҳамда PR соҳаси бўйича мутахассисларни “тарбиялаган” китоблардан бири Л.Б.Невзлиннинг 1993 йил нашр этилган “Паблик рилейшнз кому это нужно?” деб номланган китоби, иккинчи ва энг асосийси эса 1998 йил нашр этилган Сэм Блэкнинг “Паблик рилейшнз. Что это такое?” китобилари ҳисобланади. Шунингдек, бир