Valentlik va so‘z yasalishi o‘zbek tilida: leksik-sintaktik jihatlar

Аннотация

Ushbu maqola o‘zbek tilida so‘z yasalishi jarayonida valentlik tushunchasining o‘rni va uning leksik-sintaktik jihatlarini tahlil qiladi. So‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida yangi so‘zlar hosil qilinishi tilning leksik boyligini kengaytirish bilan birga, gap tuzilmasi va sintaktik bog‘lanishlar sistemasiga ham ta’sir qiladi. Valentlik tushunchasi fe’l va boshqa so‘z turkumlarining bog‘lanish imkoniyatlarini aniqlab beradi. Ushbu maqolada so‘z yasalishi jarayonida valentlikning qanday o‘zgarishi, ularning o‘zaro ta’siri va bu jarayonlarning o‘zbek tili grammatikasi va semantikasiga ta’siri yoritiladi. Kalit so‘zlar:valentlik, so‘z yasalishi, leksik-semantik valentlik, sintaktik valentlik, o‘zbek tili grammatikasi, morfologik o‘zgarishlar. Tilshunoslikda valentlik tushunchasi fe’lning boshqa birliklar bilan bog‘lanish imkoniyatlarini ifodalaydi. Valentlik orqali fe’lning gapdagi ishtirokchilar soni va ularning turini belgilash mumkin. Masalan, o‘zbek tilida bir valentlikli, ikki valentlikli va uch valentlikli fe’llar mavjud bo‘lib, ularning qanday gap bo‘laklarini talab qilishi valentlik tushunchasi orqali tushuntiriladi. So‘z yasalishi esa o‘zbek tilining morfologik boyligini belgilovchi asosiy jarayonlardan biridir. Yangi so‘zlar hosil qiluvchi qo‘shimchalar yordamida tildagi leksik birliklar kengayadi, bu esa gapdagi sintaktik bog‘lanishlarga va valentlikka ta’sir qiladi. Leksik valentlik qo‘shimchalar orqali o‘zgarganda, yangi hosil qilingan so‘zlarning sintaktik imkoniyatlari ham kengayadi yoki qisqaradi. Shu jihatdan valentlik va so‘z yasalishi jarayonlari o‘zaro uzviy bog‘liq. Tilshunoslikda valentlik tushunchasi ilk bor XX asrda strukturalist yondashuv asosida L. Tesniere tomonidan kiritilgan. Tesniere valentlikni atomlarning kimyoviy bog‘lanishiga qiyoslab, fe’lning boshqa so‘zlar bilan bog‘lanish imkoniyatini tasvirlagan. O‘sha davrdan beri valentlik nazariyasi ko‘plab tillarning grammatik tuzilishini o‘rganishda asosiy omil sifatida qaralmoqda. Jahon tilshunosligida 620 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 valentlikka oid tadqiqotlar nafaqat fe’lning sintaktik imkoniyatlarini, balki semantik jihatlarini ham tahlil qiladi. Valentlik gapda fe’lning qancha va qanday bog‘lanishlar yaratishini belgilaydi. Bir valentlikli fe’llar faqat subyekt bilan bog‘lanadi (yig‘lamoq, yurmoq), ikki valentlikli fe’llar esa subyekt va obyekt talab qiladi (sevmoq, ko‘rmoq). Uch valentlikli fe’llar esa subyekt, obyekt va qo‘shimcha ishtirokchini talab qiladi (bermoq, yozmog‘). Valentlik nafaqat fe’llar bilan cheklanib qolmaydi, balki boshqa so‘z turkumlariga ham taalluqli bo‘lishi mumkin. Masalan, ot, sifat va ravish yasovchi qo‘shimchalar ham yangi hosil qilingan so‘zlarning valentligini o‘zgartirishi mumkin. Valentlik tushunchasi tilshunoslikda fe’lning va boshqa so‘z turkumlarining gapdagi ishtirokchilar bilan bog‘lanish imkoniyatlarini belgilovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Tilning sintaktik tuzilishidagi murakkablikni aniqlashda valentlik asosiy rol o‘ynaydi, chunki u so‘zlarning o‘zaro munosabatini, ishtirokchilar sonini va gap tuzilmasidagi rolining qanday ekanligini tushuntirib beradi. Fe’lning valentligi uning semantik va sintaktik funksiyasiga bog‘liq bo‘lib, gapda ishtirokchilarni talab qilish orqali bog‘lanishlarni shakllantiradi. Tilshunoslikda valentlik nazariyasi XX asrda strukturalistik yondashuv doirasida rivojlana boshladi. L. Tesniere tomonidan kiritilgan bu tushuncha kimyoviy atomlarning valentlik imkoniyatlariga qiyoslab izohlangan. Shundan buyon valentlik tilshunoslik tadqiqotlarida, ayniqsa gapning tuzilishini tushunishda muhim nazariya sifatida o‘rganilib kelmoqda. Jahon tilshunosligida bu tushunchaning amaliy qo‘llanilishi fe’lning sintaktik imkoniyatlarini aniqlashda va semantik jihatdan tahlil qilishda keng qo‘llanilmoqda. So‘z yasalishi esa o‘zbek tilining morfologik tizimida o‘ziga xos o‘rin tutadi. So‘z yasalishi jarayoni orqali yangi leksik birliklar hosil qilinishi til boyligini oshiradi, shu bilan birga, gap tuzilmasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. So‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida hosil qilingan yangi so‘zlar valentlikni o‘zgartirishi mumkin, bu esa gapdagi sintaktik bog‘lanishlarni qayta shakllantiradi. So‘z yasalishi natijasida fe’llarning valentligi oshishi yoki kamayishi kuzatiladi, bu esa gapdagi ishtirokchilar sonini belgilaydi. O‘zbek tilshunosligida so‘z yasalishi va valentlik aloqalari hozirgacha chuqur tadqiq qilingan bo‘lsa-da, ularning o‘zaro ta’siri, ayniqsa yangi hosil qilingan so‘zlarning sintaktik imkoniyatlariga ta’siri mavzusi yanada kengroq o‘rganilishni 621 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 talab qiladi. Ushbu maqolada o‘zbek tilida so‘z yasash va valentlik o‘zgarishlari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik, so‘z yasovchi qo‘shimchalarning fe’