ISSIQ IQLIM SHAROITIDA ELEKTROBUSLARNING EKSPLUATATSIYASIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR

Аннотация

Global iqlim o‘zgarishlari va urbanizatsiya jarayonlari sharoitida ekologik toza transport vositalariga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Shaharlardagi havo ifloslanishini kamaytirish, energiya sarfini optimallashtirish va atrof-muhitni asrash maqsadida ko‘plab davlatlar elektrotransport vositalariga, xususan, elektrobuslarga e’tibor qaratmoqda. Elektrobuslar nafaqat nol emissiyali transport vositasi sifatida, balki shovqinni kamaytirish, ekspluatatsiya xarajatlarini pasaytirish kabi ko‘plab ustunliklarga ega. Shu bilan birga, ushbu transport vositalarini har xil iqlim sharoitlarida samarali foydalanish masalalari ham muhim ahamiyatga ega. KALIT SO’ZLAR: Elektrobuslar, batareyalar, energiya ta'minoti, yangi energiya manbalari. Elektrobuslar ekspluatatsiyasiga ta’sir etuvchi iqlimiy omillarni o‘rganish, xususan, issiq iqlim sharoitlarida ularning samaradorligini ta’minlash masalalari bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Issiq iqlim sharoitlari transport vositalarining texnik holati, energiya sarfi va ekspluatatsiya ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, batareyalar va haroratni boshqarish tizimlari issiqlikka juda sezgir bo‘lib, ularning ishlash muddatiga hamda samaradorligiga sezilarli darajada ta’sir qilishi mumkin. Mazkur maqolada issiq iqlim sharoitlarida elektrobuslarning samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar, ularning texnologik va ekologik jihatlari, shuningdek, muammolarni hal qilish uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan yechimlar batafsil tahlil qilinadi. Shu orqali elektrobuslarni issiq iqlim sharoitida samarali ekspluatatsiya qilish va ularning umumiy foydalilik ko‘rsatkichlarini oshirish imkoniyatlari o‘rganiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — elektrobuslarning issiq iqlim sharoitlarida ekspluatatsiya jarayonini optimallashtirish va ekologik samaradorligini ta’minlashga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. 332 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Shahar elektr transporti har doim shubhali ekzotik hisoblangan va hozirda dunyoda yuz minglab elektrobuslar ishlaydi. Yangi texnologiyalarni moslashtirish bo'yicha chempion Xitoy bo'lib, u yerda dunyodagi elektr avtobuslarining deyarli 99 foizi joylashgan. Bloomberg New Energy Finance hisob-kitoblariga ko‘ra, 2025- yilga borib dunyodagi avtobuslarning 47 foizi elektrda ishlaydi.Rossiya ham jahon tendentsiyalaridan qolishmaydi. Har yili Rossiyaning ko'plab shaharlari elektr transportini sotib oladi va uni doimiy yo'nalishlarga qo'yadi, maxsus infratuzilmani yaratadi va energiya ta'minoti sohasida echimlarni taklif qiladi. Elektr transportiga o'tish o'nlab yillar davom etishi mumkin va, ehtimol, biz shaxsiy elektr transport vositalari endi hashamatli narsaga aylanmaydigan va dizel hamkasblari bilan raqobatlashadigan vaqtni topamiz. Hozirgi kunda Yutong elektrobuslarida akumlator qismlarida muommolarga duch kelingani yo’q.To’liq zaryadlash bilan avtobuslar 4-soat mobaynida toyintiriladi va kunlik to’liq reys mobaynida harakatlanmoqda. Elektrodvigatel- AKBdan elektr energiyani olgan holda elektrobusni harakatlanishini taminlab beruvchi yani elektr energiyani mehanik energiyaga aylantirib beruvchi qurimadir.Elektrodvigatelda hosil bolgan moment gildiraklarga kardan orqali uzatiladi Elektr motorining turi 3 fazali asenxron Nominal quvvat 215kw Maksimal quvvat 250kw Maksimal moment 485nm Maksimal dvigatel tezligi 11000 (10300 uzoq) Nominal kuchlanish 400-420 V Nominal tok 115/350 A Samaradorlik 83% Shuningdek, elektrobusning elektr motori bir qator afzalliklarga ega:  Maksimal momentga butun tezlik oralig’ida erishadi;  Qo’shomcha qurilmalarsiz ikki yo’nalishda ishlash imkoniyati;  Dizaynning soddaligi;  Havo va suvni sovitish; 333 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Tormozlashda generatorning energiyani tiklash rejimida ishlash imkoniyati.Elektrobuslarning ba'zi konstruktsiyalari avtobusning alohida g'ildiraklarini haydash uchun bir nechta elektr motorlaridan foydalanadi va bu uning harakatlanish kuchini sezilarli darajada oshiradi. Bundan tashqari, elektr motori to'g'ridan-to'g'ri avtomobil g'ildiragiga o'rnatiladigan, uzatishni minimal darajaga tushiradigan dizayn mavjud. Ammo bunday sxema jiddiy kamchilikka ega - massa ortadi va ishlov berish yomonlashadi. Toshkent shaxrida turli yo’nalishlarda ekspluatatsiya qilinayotgan elektrobus orasida elektrodvigatel qismida nosozliklar bitta elektrobusda kelib chiqgan.Hozir elektrobuslar kafolat davrida ishlab chiqaruvchi kompaniya tomonida uning kelib chiqish sababi o’rgniladi va havdovchi tomonidan xatolik bo’lmagan taqdirda kompaniya qolab beradi. Elektr transport vositalariga xizmat ko'rsatish va ta'mirlashning asosiy turlari uchun maxsus jihozlar ro'yxati kichik: birinchi navbatda, bular himoya rezina qo'lqoplar, izolyat