TARJIMASHUNOSLIK FANINING RIVOJLANISH TARIXI

Аннотация

The history of the development of the science of translation studies, its main stages and important events, and the formation of the theory and practice of translation studies covering the period from ancient times to the present day, its connection with other disciplines, as well as the social and cultural role of translators are analyzed in this article. . The development of translation theories, translation methods and technologies, as well as translation problems and their solutions are discussed. Keywords: Translation studies, translation history, theory of translation, translation practice, translation styles, translation technologies, linguistics, cultural studies, computational linguistics ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ ПЕРЕВОДОВЕДЕНИЯ Аннотация. История развития науки о переводе, ее основные этапы и важные события, а также становление теории и практики переводоведения, охватывающая период с древнейших времен до наших дней, ее связь с другими дисциплинами, а также В статье анализируется социальная и культурная роль переводчиков. Обсуждается развитие теории перевода, методов и технологий перевода, а также проблемы перевода и их решения. 3 17 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ключевые слова: Переводческие исследoвания, история переводов, теория перевода, практика перевода, стили перевода, лингвистика, кулътурология, компъютерная лингвистика. Tarjima nazariyasi va amaliyoti uzoq va murakkab tarixga ega bo‘lib, uning rivojlanishi bir necha bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Bu sohada doimiy ravishda yangi usullar, texnologiyalar paydo bo‘lib, tarjimadagi muammolarni hal qilishga harakat qilinmoqda. Ko‘plab tadqiqotchilarning fikricha, tarjimani alohida faoliyat turi sifatida qabul qilish qadimgi Rimda vujudga kelgan desak mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz. O‘sha davr olimlari va yozuvchilari tarjimaga ilmiy-ijodiy jarayon sifatida qiziqish ko'rsatgan va ularning bunday yondashuvlari, albatta, keyingi avlod tarjimonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Shu ma’noda, Sitseron va Goratsiy tarjimani millatning tili va adabiyotini boyitishga xizmat qiladigan vosita sifatida qaragan va tarjimaga ilmiy-ijodiy jarayon sifatida yondashib asl til so‘zlarini o‘zlashtirishga chaqirgan. Aynan ular o‘z asarlarida birinchi bo‘lib ma’noning ko‘chirilishi va matn shakli o‘rtasidagi azaliy qarama- qarshilikni (so‘z/ma’no dixotomiyasi) ko‘rsatdilar. Ularning fikricha, tarjima asl nusxaning so‘zma-so‘z ko‘rsatilishi emas, balki ilmiy-ijodiy talqini bo‘lishi kerak. Tarjima uslublari matnning turiga, maqsadli auditoriyaga va tarjimonning tanlagan strategiyalariga bog‘liq. Ba'zi asosiy uslublar quyidagilardir: ➢ So‘zma-so‘z tarjima: Har bir so‘zni to‘g'ridan-to‘g'ri tarjima qilish. Kamdan-kam hollarda qo‘llaniladi, chunki ko'pincha tabiiy bo'lmagan matn hosil qiladi; ➢ Adaptatsiya: Madaniy kontekstni hisobga olgan holda matnni maqsadli auditoriya uchun moslashtirish; ➢ Erkin tarjima: Asl matnning ma’nosini saqlab qolgan holda, uslub va tuzilishini o'zgartirish; ➢ Transpozitsiya: Gramatik tuzilmani o‘zgartirish orqali ma’noni yetkazish; ➢ Modulyatsiya: Ma’no ifodasini o'zgartirish orqali ma'noni yetkazish; ➢ Ekvivalentlik: Tilning imkoniyatlarini hisobga olgan holda, asl matnning ma’nosini va uslubini iloji boricha yaqin tarzda ifodalash. Tarjima texnologiyalari: Kompyuter yordamida tarjima (CAT) tizimlari: Tarjima jarayonini tezlashtirish va sifatini yaxshilash uchun mo‘ljallangan dasturlar. Mashina tarjimasi (MT): Kompyuterlar yordamida matnlarni avtomatik tarjima qilish. 3 18 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Hozirgi kunda MT texnologiyalari juda rivojlangan, ammo hali ham inson tarjimonining ishtirokini talab qiladi. Terminologiya bazalari: Texnik va maxsus terminlarning ma’lumotlar bazalari. Mamlakatimizda tarjima nazariyasi mustaqil filologiya fani sifatida asosan XX asrning 50- yillarida shakllana boshlagan, biroq tarjima amaliyoti bir necha ming yillik tarixga ega. Texnik tarjimaning bir turi ixtisoslashgan tarjima bilan bog‘liq tarjima tomonidan ishlab chiqarilgan hujjatlar texnik yozuvchilar (egalari uchun qo‘llanmalar, foydalanuvchi qo'llanmalari yoki boshqalari), aniqrog‘i, texnologik mavzularga oid matnlar yoki ilmiy va texnologik ma’lumotlarning amaliy qo‘llanilishi bilan bog'liq bo‘lgan matnlar. Tarjimada har doim mavjud bo‘lgan yana bir murakkab turdagi muammolar madaniyat bilan bog‘liq muammolardir. Muayyan shaxs, guruh, millat yoki mamlakatlar o‘rtasidagi farqlar turli jihatlar orqali namoyon bo‘lishi mumkin va ular ichida eng ajralib turadigan xususiyatlardan biri madaniyatdir. Aslida tarjimon o‘quvchiga tilni emas, madaniyatni uzatadi deyish mumkin. Tarjima jarayonida til undanda muhimroq bo‘lgan tarjima qilinayotgan madaniyatni yetkazish vositasidir. Tarjimadagi ba’zi lingvistik muammolar manba tili va tarjima qilinayotgan til o‘rtasidagi t