GLISIRRIZIN KISLOTASINING BIOLOGIK AHAMIYATI

Аннотация

Glitsirrizin kislotasi uch atomli kislota bo‘lib, tarkibidagi elektrodonor xususiyatga ega bo‘lgan atom va atom guruhlari mavjud bo‘lganligi uchun bir qator metallar tuzlari va donor xususiyatli molekulalar bilan supramolekulyar gidroksidlari bilan reaksiyaga kirishadi. GK tabiiy birikmalardan bo‘lib, reagentning olinish manbasi tiklanuvchan va getrohalqali birikmalar negizida turli xil supramolekulyar komplekslar olish va ularning biologik vaolligi hamda barqarorligini o‘rganish imkoniyatini beradi. Kalit so‘zlar: glirsirrizin kislotasi, biologik ahamiyat, kimyoviy tuzilish. Kimyoviy tuzilishiga ko’ra, glisirrizin kislota (GK) - (20β-karboksi-11-okso- 30-norolean-12-yen-3β-il-2-O-β-D-glyukopiranuronozil-α-D-glyuko- piranoziduron kislota) oziq-ovqat sanoatida shirinlashtiruvchi vosita sifatida, tibbiyotda, aromaterapiyada va boshqa bir qator sohalarda qimmatli xomashyo hisoblanadi. GK molekulasining kimyoviy tuzilishini ikki qismga ajratish mumkin: uglevod qismi va triterpen aglikoni. GK ning triterpen aglikoni - glisirret kislotasini kimyoviy tuzilishini o’rganishga Rujichka, Djerassi va Bitonlar katta hissa qo’shishgan. Shirinmiya ildizi tarkibida GK Na+, K+, Mg2+ Ca2+ tuzlari shaklida mavjud bo’ladi, kimyoviy tuzilishi bo’yicha esa α-, β-izomerlar va shuningdek, trans- va sis- tarmoqlanish shakllarida uchrashi qayd qilingan. 232 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Цис–тармоқланиш β–изомер α–изомер Транс–тармоқланиш Гидрофобфрагмент Гидрофильфрагмент 1.1-rasm. GK ning kimyoviy tuzilishi fragmentlari [5; 62-b]. Glisirrizin kislotasi (glycyrrhizin) asosan "kondan" (liquorice) o'simligidan olinadi va farmatsevtikada, kosmetikada va oziq-ovqat sanoatida keng qo'llaniladi. Uning biologik ahamiyati quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1. Yallig'lanishga qarshi ta'sir: Glisirrizin kislotasi yallig'lanishni kamaytiruvchi xususiyatlarga ega bo'lib, organizmda yallig'lanish jarayonlarini boshqarishga yordam beradi. 2. Immun tizimini qo'llab-quvvatlash: U immun tizimini kuchaytirish va kasalliklardan himoya qilishda foydali bo'lishi mumkin. 3. Antivirus xususiyatlari: Ba'zi tadqiqotlar glisirrizin kislotasining viruslarga qarshi ta'sir ko'rsatishini va ayrim virusli infeksiyalarni kamaytirishga yordam berishini ko'rsatadi. 4. Jigar salomatligi: Ushbu kislotaning jigarni himoya qilish xususiyatlari ham mavjud bo'lib, jigar kasalliklarini oldini olishda foydali bo'lishi mumkin. 5. Oziq-ovqat sanoatida qo'llanishi: Glisirrizin kislotasi tatib beruvchi sifatida ishlatiladi va shirinliklar, ichimliklar va boshqa mahsulotlarda keng tarqalgan. 233 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 6. Stressni kamaytirish: U gormonlar darajasini tartibga solish orqali stressni kamaytirishga yordam beradi. Glisirrizin kislotasini qabul qilishda ehtiyotkorlik zarur, chunki uning ortiqcha iste'moli salbiy ta'sirlar (masalan, qon bosimini oshirish) keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun, uni qo'llashdan oldin shifokor bilan maslahatlashish muhimdir. Gall kislotasi tanninning gidrolitik parchalanishi natijasida olinadi. Tannin ko’p miqdorda turk, xitoy, yapon sarg’ish yong’oq barglarida uchraydi. Xitoy yong’og’idagi tannin miqdori 60-70%. Birinchi ikki turdagi xom ashyo yuqori sifatli tannin va gall kislotasining asosiy manbalari hisoblanadi. [51– P. 1551-1565]. Bu o’simliklar Qrim, Kavkaz va Ukrainada keng tarqalgan. Bu o’simliklarda gallotannin miqdori 25-30%ga yetadi. Gall kislotasining yallig’lanishga qarshi ta’siri va asosiy ta’sir mexanizmini isbotlangan. Gall kislotasining ko’plab biologik faolliklari ichida alohida antibakterial [52 R – 851.] va antioksidant [53-P.937–942.] faolliklarini ko’rish mumkin bo’ladi. Gall kislotasi odatda farmasevtika sanoatida Folin-Chokalto usulidan foydalanib, turli analizatorlarda fenol tarkibini aniqlash uchun standart sifatida qo’llaniladi. U meskalin alkaloidi sintezida ham boshlang’ich material sifatida ishlatilishi mumkin. meskalin alkaloidi 234 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 10, 2024. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Gall kislotasining pomidor o’simliklarini yetishtirishda va boshqarishga o’ziga xos mexanizmga ega ekanligi aniqlandi va shuning uchun o’simliklarning samarali o’sishini stabillashtiruvchi sifatida ishlatish mumkinligi ko’rsatib berildi. Gall kislota va tabiiy fenollar nazariy hamda amaliy jihatdan to’liq o’rganilmagan va shuning uchun ham ularning biologik jihatdan faolligi haligacha katta qiziqish uyg’otib kelmokda [56.-82-84s]. Gall kislotasi stimulyasiyalangan xitozanning yallig’lanish, mikroblarga va saratonga kasalligiga qarshi antioksidant ta’sir ko’rsatishi aniqlangan. Shu bilan birga gall kislotasi, qahva va xlorogen kislotalarning antioksidantlik faolligini qiyosiy o’rganishda, f