QARAQALPAQ TILINDE ADVERBIALIZACIYA QUBÍlÍSÍ

Аннотация

In this article, we aim to study the phenomenon of adverbialization in Karakalpak linguistics and its nature, in particular, the use of some words in the place of another word without undergoing formal changes, that is, some features of the phenomenon of adverbialization. Keywords: adverbization, language knowledge, pronunciation, conversion, noun, adjective, adjective, pronoun, number, case verb. ФЕНОМЕН АДВЕРБИАЛИЗАЦИИ В КОРАКАЛПОКСКОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. Данная статья посвящена явлению адвербиализации в каракалпакском языкознании и его природе, в частности, тому, что некоторые слова употребляются на месте второго слова шахоби, не претерпевая формального изменения, то есть изучению некоторых особенностей этого явления. адвербиализации мы поставили перед собой цель. Ключевые слова: наречие, знание языка, развитие, преобразование, существительное, прилагательное, прилагательное, местоимение, число, падежный глагол. Qaraqalpaq til biliminde usı kúnge shekem sózler kóbirek formalıq tárepten qarastırılıp kelindi, al olardıń mánilik táreplerine ayrıqsha dıqqat awdarılmadı. Ayrım sózler formalıq ózgeriske ushıramay-aq, mánilik jaqtan ekinshi sóz shaqabınıń ornında qollanılıwı múmkin. Sonlıqtan til biliminde sóz jasawdıń leksika-semantikalıq usılı yaǵnıy transpoziciya yamasa konverciya termini keń qollanıla basladı. 1 58 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Konversiya sóz jasaw usıllarınıń bir túri bolıp, ol arqalı bir sóz óziniń quramı hám forması jaǵınan hesh qanday grammatikalıq ózgeriske ushıramay-aq, basqa sóz shaqabına ótip qollanıladı. Sonıń nátiyjesinde jańa mánili sóz payda boladı. Usı tiykarda biz maqalamızda sırtqı formasında hesh qanday ózgerisler bolmaytuǵın, adverbializaciya qubılısınıń ayrım ózgesheliklerin úyreniwdi maqset etip qoydıq. Adverbializaciya qubılısı- qaraqalpaq tilinde atlıq, kelbetlik, ayrım sanlıq hám hal feyillerdiń ráwish sóz shaqabına ótiw qubılısı. Adverbializaciya termini latınsha sózden alınıp, bizińshe kelbetlik degen mánini ańlatadı. Bul qubılıs júdá ónimli bolıp tabıladı. Biraq kópshilik sózlerdi kelbetlik yamasa ráwish ekenligin birden ayırıw qıyın. Máselen, alıs, jaqın, jıllı, ıssı, suwıq, jaqsı, jaman, uzın, qısqa hám taǵı basqa sózler atawısh sózler menen dizbeklesip kelgende qanday? degen sorawǵa juwap berip kelbetlik bolsa, al feyiller menen dizbeklesip qalay? qayda? sorawlarına juwap berip, is-hárekettiń sının, waqtın hám ornın bildirip ráwish mánisinde keledi. Sonlıqtan joqarıdaǵıday máseleni sóz etkende alımlar arasında tórt túrli kóz qarastıń bar ekenligin aytıp ótiw orınlı. 1. Kelbetliklerdiń ráwishlesiwin konversiya menen baylanıstırıw (F.A.Ganiev, A.A.Yuldashev, A.A. Axundov, S.A.Begliyarov). 2. Ráwish hám kelbetliklerdiń differenciyalanbaǵanlıǵı, yaǵnıy ele bir-birinen tolıq ajıralmaǵanın kórsetedi (I.A.Batmanov, I.Keńesbaev, L.N.Xaritonov, N.A.Baskakov, I.V.Sevortyan hám t.b.). 3. Ráwish mánisinde keletuǵın kelbetliklerdiń ráwish dep atalmay, al kelbetlik sóz shaqabınıń ishinde qaraw kerek ( N.K.Dmitriev, A.N.Kononov, A.I.Iskakov hám t.b) [1]. 4. Ráwish mánisinde keletuǵın kelbetliklerdi kelbetlik dep atamay, al ráwish sóz shaqabınıń ishinde qaraw kerek (P.M.Melioranskiy, N.F.Katanov, N.I.Ashmarin hám t.b) [2;2] Qaraqalpaq tilinde adverbializaciya qubılısınıń nátiyjesinde kelbetliklerden jasalǵan ráwishlerdiń eki basqıshı kózge taslanadı. 1.Kóshiw basqıshı. Bul basqıshta kelbetliklerdiń ráwishlesiwi tek kontekstke baylanıslı boladı. Mısalı: jaqsı, jaman, bólek, jedel, jay, ayqın, ashıq hám t.b. Bunday kelbetliklerdi ráwish dep atawǵa bolmaydı, al ráwishlesken kelbetlik dep atasaq maqsetke muwapıq boladı. Kóshiw basqıshında kelbetlikler tek ǵana belgili bir zárúrlikten ráwish wazıypasın atqaradı. Bul haqqında A.M.Peshovskiydiń substantivlesken kelbetlikler haqqındaǵı pikiri dıqqatqa ılayıq: “Ayrım kelbetlikler kóbinese atlıqlardıń mánisinde qollanıla baslaǵan, al kelbetlik mánisinde olar umıt 1 59 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bolǵan. Kóplegen sózler házir de kelbetlikten atlıqqa baratuǵın jolda tur, bul jaǵdayda olardıń birazları joldıń úlken bólegin ótken, basqaları tek jańa ǵana jolǵa shıqqan, al ayrımları tap joldıń ortasında tur” [3; 68-69]. 2. Pútkilley ráwishke kóship ótken kelbetlikler. Kelbetlik sózler ózleriniń semantikalıq ózgesheliklerinen ajıralıp, ráwishlik mánige ótedi. Bul process áste hám uzaq dawam etedi. Endi kelbetliklerdiń tek semantikasındaa emes, al olardıń grammatikalıq qásiyetlerinde de ráwishke tán bolǵan belgiler basım boladı. Mısalı: jaqınnan, jaqında, jaqınǵa, páste, tómende, tómennen, terisinen, shepte, ońda, zorǵa, biykarǵa, bosqa, esheyin, esheyinde hám t.b. Qaraqalpaq tilinde adverbializaciyalanıw ónimli qubılıs bolıp esaplanadı. Basqa sóz formalarınıń ráwishlesiwinde tek belgili bir kontekste anıqlanadı. Tek kontekst arqalı ǵana seplik f